Yan ey gönlüm yan

ŞİİR:ABDULMALİK HİLMİ

ŞERHEDEN  (AÇIKLAYAN): NEJDETŞAHİN

           Yan ey gönlüm yan

                               Hak tevhide kan

                               Fi'İin terk eyle

                               Takdire dayan

         Gönlün yanması; Gönüldeki dünya sevgisinin, yani Allahtan gayrı olan sevgilerin zikri daimle yanıp, gönülde Allah sevgisinin hâkim olmasıdır. Ki cenabı Hak hadis-i kutsi de; “Kalbinden dünya sevgisini çıkar. Çünkü ben bir kalbde, benim sevgimle dünya sevgisini ebediyyen bir arada bulundurmam” buyurur.

        Hak tevhide kanmak veya tatmin olmak, tevhidi hakiki irfanına mazhar olmaktır. Daha evvelde ifade edldiği gibi şeriat tevhidi ve hakikat tevhidi olmakla tevhid iki kısımdır. Şeriat ilmine göre tevhid; “Lâilaheillallah muhammeden resulullah- Allahtan başka ilâh yoktur Muhammed onun resuludur” tevhid kelimesini, kalp ile tasdik edip dil ile ikrar etmekten ibarettir. Ve şeriata göre her kim kelimeyi tevhid imanını gönlünde bulundurursa o kimseye mümin denir. Hakikat tevhidi ise, tevhid kelimesinin hakikatına mesleki resul seyri süluku olan tevhid makamları keşfi irfanıyla ulaşmaktır.

        Fiilin terk eylemek; Fiil iş, amel demektir ki, fiilin terk eylemek tevhid makamlarının evveli tevhidi efal makamı keşfi irfanıyla mümkün olup, fenayı efal şuhuduyla bir kul, fiilinin fenasına / yokluğuna arif olur ve fiilini terk eder.    

      Takdire dayanmak; takdir kader’den, kader’e ait olan demektir. Ki kader, Allahın kudreti / kuvveti ile tecelli etmesine denir. Ve Allahın kudreti ile zuhura gelmiş olan her şey kader’dir. Ki hiçbir fiil / iş kudret kuvvet olmadan meydana gelmez, her fiil mutlaka kuvvete muhtaç olup fiil ancak ve ancak kuvvetle kudretle zahir olur. Bu itibarla her fiil, Allahın kuvvet ve kudretiyle zuhura geldiğinden, takdirdir. Ve cümle fiilde olduğu gibi kulun fiilinde de Allah kudreti ile fail olduğu için kur’an-ı Kerim’de; “…Sizi de fiilinizi de yaratan Allah’tır.” (Saffat, 96) buyrulur.

        Bunu ifadeyle; Her nefeste zikri daimle yan ey gönlüm yan, tevhidi hakiki imanı ile Hak tevhide kan, tevhidi efal makamı keşfi irfanıyla kendine nisbet ettiğin Fiil’in terk eyleyip, cümle fiil’de kudreti ile Allahın fail olduğuna arif olup, takdire dayan demektir.

                               Tefvizi umur

                               Et Halika can

                               Fa'il-i mutlak

                               Hakk'ı bil heman

        Tefviz; işi başkasına bırakmak, umur; emirler, işler, halik; yaratıcı olan Allah, demekir. Kuranda; “…İşlerin tümü Allah’ındır…” (Ra’d- 31) buyrulur ki, bu ve benzeri ayet beyanlarından açıkça anlaşıldığı gibi, işlerin tümü Allahın işi olup her işin faili Allahtır.

Bunu beyanla; Tefvizi umur, yani kendinin zannettiğin cümle işlerini fenayı efal irfanıyla terk edip bırakarak, et Halika can, yani cümle işleri kudretiyle yaratan Allaha nisbet ederek, her fiilin mutlak faili olan cenab-ı Hakk'ı tevhidi efal keşfi irfanıyla bil heman, buyruluyor.

                               Hep sıfatdan geç

                               Mefsûf durur ol

                               Böyledir teslim

                               Nezd-i dervişan

       Mefsuf; sıfatlanan, nezd-i dervişan; dervişlerin yanında, dervişler indinde, demektir. Her insanda var olan Allahın sıfatı subutiyesi sekiz olup bunlar; 1- hayat, 2- ilim, 3 – irade, 4 – kelam, 5- görmek, 6 – işitmek, 7- kudret / kuvvet, 8- tekvin / yaratmaktır. Ki her insanda var olan bu sıfatların mahiyet ve hakikatına, tevhid makamlarından tevhidi sıfat keşfi irfanı ile ancak arif olunur.      

     Bunu ifadeyle; tevhidi sıfat makamı irfanıyla Hep sıfatlarının kendine ait olduğunu zannetmekten vaz geç. Cümle sıfatlarda cenab-ı Hakk’ın Mefsûf durduğunu müşahade et buyruluyor. Ve devamla böyledir teslim nezd-i dervişan, yani gelmiş geçmiş cümle dervişlerin teslimiyeti böyle olmuştur, deniyor.

                               Fail-i mevsuf  

                               Hak durur ancak

                               Bu şuhuda mirat

                               Oldu arifan

       Her fiilin failinin ve cümle sıfatı subutiyenin mefsufunun cenab-ı Hak olduğunu cümle arifi billâh olanlar müşahade ettikleri gibi, arifler başkalarını da irşad ederek bu irfandan nasiplenmelerine mirat / ayna olurlar, demektir. Çünkü tevhid irfanının bir yaşama yönü olduğu gibi, bir de yaşatma yönü vardır. Ki ehl-i kemal hakiki tevhid keşfi irfanıyla yaşadıkları gibi, tevhidin yaşatılması için mücahede ederler ve etraflarına hidayet yüklü rahmet saçarak hayat verir, tevhidi yaşatırlar. Bunu ifadeyle kuranda; “Siz insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz, iyiliği ve güzelliği belirlenmiş olana özendirirsiniz, kötülük ve çirkinliği belirlenmiş olandan sakındırırsınız…” (Ali İmran- 110) buyrulur.      

                              Mevcûd-ı hakiki

                              Zât-ı mutlak bil

                              Kendinden fena ol

                              Kalmasın gayran

       Kuranı kerimde; “Yeryüzündeki herkes / her şey fanidir, yokluktadır. Celal ve ikram sahibi olan Rabbinin vechi / yüzü bakidir.” (Rahman- 26, 27) buyrulduğu gibi, “…O’nun vechinden / yüzünden başka her şey helâktadır, yokluktadır…” (Kasas, 88) beyan olunur. Bu ve benzer ayet beyanları zahir âlimler tarafından, ‘bir zaman gelecek ve her şey fani / yok olacak’ vb. gibi yorumlanır. Fakat bu yorumlar ayetlerdeki mana ve hikmeti ifade etmeyen yorumlardır. Ehli kemal, bu ayetlerdeki fena / yokluk beyanlarının gelecek bir zamanda yok olacak değil, her an ve her zamanda fanidirler / yokluktadırlar olarak kabul ederler.

      Bu itibarla, bu ayetlerin ifadesinden açıkça anlaşılır ki var olduğu zannedilip mevcut olarak görünen cümle varlıklar fanidir, yani yokluktadır. İlmi hakikata göre, görünen mevcudiyet zat-ı ilâhi zuhurudur. Ki bir kul, bu müşahadeye ancak tevhid makamlarından tevhidi zat keşfi irfanı ile ulaşabilir.

      Bunu ifadeyle;  Hakikat ilmi mazharıyetiyle, görünen cümle mevcudun Hakk’ın zat-ı mutlak zuhuru olduğunu bil, tevhidi zat makamı keşfi irfanıyla kendinden fena ol ki kalmasın gayran, yani kendine ve cümle âleme nisbetle gayrıyet / masiva kalmasın. Buyruluyor.

                             Çünkü bildin Hak'dan

                             Gayri yok mevcud

                             Zahir oldu Hak

                             Batın bu ekvan

      Bir salik, tevhidi zat mertebesi keşfi irfanıyla, zat-ı Hak’tan gayrı bir mevcud olmadığına arif olduktan sonra o, her ne zuhur ederse etsin her tecellide Hakk’ı zahir, bu ekvanı, yani yaratılan halkı âlemi batın müşahadesine ulaşır.         

                             Bu şuhudda kalp  

                             Uyanır heman

                             Makam-ı cem' budur

                             'Inde'l-kamilan

        Bu şuhudda; yani Hakk’ı zahir, cümle âlemi halkı batın müşahadesi ile kulun kalbi bekayla yani sonu olmayan ebediyetle uyanır. Ki, mesleki resulde mürşidi kâmilin telkin ettiği makam-ı cem müşahedesi budur, buyruluyor.     

                             Küntü kenzen" deyü

                             Giyen ol hazretle

                             Ene'l- mevsuf dersin

                             İnde'l 'arifan

     “Küntü kenzen”; bir hazineydim, anlamında olup, yüce Allahın “Ben bir gizli hazineydim bilinmekliğime muhabbet ettim halkı yarattım” kutsi hadis beyanına işaret ediliyor. Ki bu kutsi beyanında Allahu taalâ, zatı vahdet / birlik hazinesinden kendinin bilinmekliğine olan muhabbetinden / aşkından dolayı halkı, yani cümle âlemi ve âlemlerdekileri yarattığını ifade ediyor.       

       Bu yaratılma, Hakk’ın vahdet-i zatından sıfatlarına, sıfatlarından isimlerine tecelli etmesidir. Bu isimler, sınırı hududu olmayan cümle kesret / çokluk âlemini ve yaratılmış varlıkları oluştururlar. Ki bu varlıklar âlemine hazret denir. Hazret, özetle ruhu cemad olan toprak, ruhu nebat olan bitkiler, ruhu hayvan olan tüm hayvanlar, ruhu insan ve insanlığa ait olan cümle ahlâkiyedir. Ki bu ahlâkiye hırsızın, katilin, kâfirin, münafığın vb. olumsuzlukların insanla zahir olması gibi, peygamber, veli, mümin, sadık, vb. olumlu güzellikjlerin iyiliklerin de hep insanla zahir olmasıdır.

       Hazreti, yani cümle varlık âlemini tafsil / çoğul olarak, isimler meydana getirir. Ki İsimler sıfatların tecelli etmesiyle zahir olur. Ki insan’da bir isim olmakla sıfatı ilâhi tecellisidir. Fakat insan, yaratılmışlar içinde Allahın sekiz sıfatının cemi’ne /  toplamına mazhar yegâne yaratılandır ki, insanın bu yegâne potansiyel mazharıyeti cüz’dür. Cüz demek, tüm’den yani bütün’den ayrı olmayan eksik mazharıyet demektir. Ki mesela insanın kudreti 40-50 kg kaldırabilmesine rağmen Allahın kudretinin sınırı yoktur. İnsanın görmesi sınırlı fakat Allahın görmesinin sınırı olmaz, vs. İşte insanın bu potansiyel mazharıyeti, aktif olarak hazretül cem makamı marifetiyle açığa çıkar. Ve bu marifetle kul, sekiz sıfatın cüz’üne mazhar olarak enel mefsuf der, yani Hakk’ın sekiz sıfatının ceminin / toplamının cüz’ü ile sıfatlanan benim, demektir.     

     Bunu ifadeyle; Küntü kenzen" deyü giyen ol hazretle, ene'l mevsuf dersin inde'l 'arifan buyruluyor. Yani vahdeti ilâhi hazinesinden zuhura gelen hazreti, müşahade marifetine ulaşırsan, sıfatların cem’inin / toplamının cüz’ü ile sıfatlanan benim diyen ariflerin arasına dâhil olursun, buyruluyor.  

                             Halk etti zuhur

                             Batın oldu Hak  

                             Bu hazretle oldun

                             Mir'at-ı Yezdan

      Yezdan; yaratıcı, yaratan Allah, demektir. Hakk’ın vahdetinden tecelli ederek zuhura getirdiği halk kesretinin açığa çıkmasıyla, Hak batın olur. Yani halk olan varlıkların zuhuru, Hakk’ın vahdetini örter. Kul’da yaratılmış / halkedilmiş olmakla halktır / hazrettir. Ve hazret müşahadesine erişen bir kul, potansiyel olarak mazhar olduğu sıfatlardan ilim sıfatını, yokluğunda / fenasında hezretül cem makamı marifetiyle açığa çıkardığı için, yezdanı (yaratan Allahı) ilmi marifetyle yansıtan mirat / ayna olur, demektir. Çünkü bu makam müşahedesine erişenler ehl-i marifettir ve marifetullah bunlarla açığa çıkar.    

                            Zahir ile batın

                            İkisin cem¹ et

                            Hüve'z-zahiru batın

                            Buyurur Kur'an

    Zahir; dış, açık, aleni olan, gözüken, batın; İç, iç yüz, sır, anlamında olup. hüvez-zahiru batın; ifadesi, Kur’anı Kerim’deki “Hüvel’evvelü vel’ahirü vezzahirü velbatın… - O evvel, ahir/son, zahir ve batın/gizlidir.” (Hadid, 3) ayet beyanıdır. Bu ayette ifade olunan “evvel”lik zat, “batın”lık ise sıfatlar olup bunlar Hakk’ın mutlak ve batın yönüdür. “Ahir”lik esma, “zahir”lik ise fiiller itibarıyla olup bunlar Hakk’ın mukayyet (kayıtlı) ve zahir yönüdür. Ki bu kuran beyanı hikmetince, mutlak ve batın, mukayyet ve zahir olan iki Hak tecellisini cem edip toplayan cemmülcem kemalatına ulaşmaya gayret et, buyruluyor.   

                            Arifin şuhudu

                            Dört nazardır bil

                            Darb-ı zikr ile

                            Ol mükâşifan

       Mükaşifan; keşf ehilleri, demektir. Ki Arifibillâh olanların şuhudu kalpte darbı zikir, yani sertçe yapılan zikri daim uyanıklığı ile Allah’ın zat-ı evvellliği, sıfat-ı batınlığı, esmayı ahirliği ve ef’al-i zahirliği olan dört tecelliye bakıp nazar etme keşfinden ibaret olduğunu bil, deniliyor.    

                            Evvel ile ahir

                            Batın ile zahir

                            Bu meratib üzre

                            Hüvedir ayan

         Hüve; Hakk’ın Hu ismidir / esmasıdır. Ve arapça Hu, H ile V harfinin birleşimiyle yazılabilir olduğundan Hu ismi, hüve olarak ta okunup ifade olunur. Buna göre; “Hu evveldir, ahirdir, batındır, zahirdir” ayet beyanı “HU evveldir, Hu ahirdir, Hu batındır, Hu zahirdir” demek olup, “Hu” ismi tecellisiyle cenab-ı Hak gerek evvellik, gerek ahirlik, gerekse batınlık ve zahirlik mertebelerinde ayandır deniliyor. Ki ayette geçen“Hu” ismi, Hakk’ın gaybı mutlak hüviyetinin ismidir. Ve gaybı mutlak hüviyeti Hakk’ın zat-ı ehadiyetidir / tekliğidir.

       Bunu bayanla, gerek evvel, gerek ahir, gerek batın, gerekse zahir mertebelerinde Hu olan Hakk’ın gaybı mutlak hüviyeti ayandır / apaçıktır. Demektir.                        

                            Hepten bu meratib

                            Hüve de gayb olsa

                            İsm ü resm kalmaz

                            Tecelli-İ zat’dan

       Hakk’ın zat zuhuru iki kısım olup, birinde zat sıfatlanmakla mefsuf, isimlenmekle müsemma, fiil tecellesinde ise fail olarak zuhur eder. İkincisinde ise zat, gerek sıfatlardan, gerekse isimlerden, gerekse fiilden arınmış bir keyfiyetle sırf zat olarak zuhur eder. Ki bunu beyanla evvellik, ahirlik, batınlık ve zahirlik mertebeleri hüve de, yani Hu olan gaybı mutlak huviyette kaybolsa, tecell-i zat’dan başka ne resim (suret) ne de isim kalmaz, sırf zat tecellisi kalır, buyruluyor.              

                            Zatın tecellisi

                            Zat iledir bunda

                            Hüve de ey Hilmi

                            Mahv oldu bu kan

    Malik ef. Hz. Hilmi lakabıyla; sırf zat tecellisinde zat, zat ile zat olduğundan, bu kân olan cümle tecelliler hüve de, yani gaybı mutlak zat-ı ehadiyet huviyetinde mahv oldu ey Hilmi, diyor.      

                            Varın ile ekvan

                            Görür cümle'ıyan

    Ve cümle ekvanda mahv neticesinde var olanı, Hilmi ıyan (apaçık) görür, buyuruyor. Allah her şeyi en iyi bilendir.

Gönlüm 'aşkla yandı can

ŞİİR:ABDULMALİK HİLMİ

ŞERHEDEN  (AÇIKLAYAN): NEJDETŞAHİN

                               Gönlüm 'aşkla yandı can

                               Kimseden ummaz aman

                               Senden ister can derman  

                               Aman Allah'ım aman

         Aman; yardım dilemek, gönlün aşkla yanması; kulun gönlündeki Allah sevgisinden gayrı ve başka olan sevgilerin, ilâh-i aşk ateşi ile yanmasıdır. Ki masiva olan Allah’tan gayrı muhabbetleri mahvedip, gönlüne ilâh-i aşk yerleşen bir kimse ancak Hak aşığı olur. Ve Hak âşığı daima maşuku, yani ilâh-i sevgilisi ile beraber olmaktan başka bir şey aramadığı gibi o, ilâh-i sevgiliye yönelip daima ilâh-i sevgiliden aman dileyip yardım ister.

         Bunu beyanla, rivayet olunur ki mecnun oturmuş kum üzerine yazı yazıyor, fakat başka hiçbir şey değil de hep Leyla yazıyormuş. Mecnunu kum üzerine Leylâ Leylâ yazdığını görenler soruyor

     -- Ey mecnun Ne yapıyorsun.

Mecnun;

– Leylaya mektup yazıyorum.

-- Ama Leylâdan başka bir şey yazmıyorsun böyle mektupmu olur.

Denilmesine karşılık Mecnun;

-- Leylâdan başka hiç bir şey yazılmaya lâyık değildir, diye cevap veriyor.

   Bu itibarla; İlâhi aşkla gönlümdeki gayrıyet / masiva muhabbeti yandığı için, Canım / ruhum dertlerimin dermanını sen ilâh-i sevgiliden gayrı kimseden istemez, dermanı ancak sen ilâh-i sevgiliden umar senden ister, aman Allahım aman, (yardım et Allahım yardım et) buyruluyor.       

                               Oldu aklım perişan

                               Senden arar bir nişan

                               Sun'ı zatındır cihan

                               Aman Allah'ım aman

       Aklın perişan olması demek, aklı maaş ve aklı maad’ın perişan olmasıdır. Çünkü daha evvelki beyitlerin açıklamasında beyan edildiği gibi aklı maaş, dünya maişeti ile ilgili olup, aklı maaş hâkimiyetindeki bir kimse, dünya nimetlerine mazharıyetten başka şey düşünmez. Aklı maad, nefsin ahirette amel cenneti nimetleriyle lezzetlenmesiyle iligili olan akıldır. Aklı maad hâkimiyetinde olan bir kimse haramı helâlı gözeterek, rabbinden ayrı zannettiği nefsini ahirette amel cenneti nimetleriyle lezzetlendirmek gayesi ile kulluk yapar. Ve aklı maad, bu âlemde Allahın eserlerini mevcut, fakat Allahın zatını görünmezlik ulaşılmazlık gibi anlayışıyla mevcut değilde mevhum kabul ederek, eserlerini nişan delil yaparak Allaha iman eder.

Aklı kâmil ise, gayrıyet / masiva tesirinden arınmış, makamatı tevhid irfanıyla Hakk’ın gayrısı ile ilgilenmeyen akıldır. Yani kâmil insan aklıdır. Ki bir insan, maaş ve maad aklı hâkimiyetini yıkıp yok etmedikçe aklı kâmile ulaşamaz.

      Bunu beyanla, aklı maaşın ve cümle âlemi Hakk’ın zatına nişan delil kılan maad aklın kulluğumdaki hâkimiyeti perişan oldu. Ve tevhidi efal keşfi irfanıyla Allah’ın zat’ını, sun’ı (sanatı) olan her fiilinde faili olarak görüp, bu cihanı (cümle âlemi) böyle müşahade ederim, buyruluyor.        

                               Görünen hep bu devran

                               Sensin Allah yaradan

                               Sırrın ile buldu can

                               Aman Allah'ım aman

       Devran; feleklerin, âlemlerin oluşturduğu varlıklardır. Cümle varlık dediğimiz yaratılmışlar, Allahın isim ve fiil zuhurundan başka bir şey değildir. Ve gerek isim, gerekse fiil, Allahın sıfatı subutiyesinden zahir olur. Ki, isim ve fiil birleşiminin oluşturduğu suretlerin ve varlıkların sırrı, cümle sıfatların mefsufu olan Allah’ın zatı’dır. Çünkü mefsuf olan zat olmazsa sıfatı subutiye de olmaz, sıfatlar olmazsa isimler ve fiillerin oluşturduğu hiçbir suret ve varlıkta olmaz.

      Bunu beyanla; Görünen cümle varlık âleminin devranı sensin yaratan Allahım. Ve sen her bir yaratılanda zat-ı mefsufluğunla mevcut olduğun için, her varlık seninle var olup, senin sıfatlarınla can (hayat) buldu, deniliyor.

                                Varlığındır görünen

                               Gayrı serab-ı zaman

                               Karîb olan buldu kan

                              Aman Allah'ım aman

      Serap; var gibi görünüp, aslı hakikatı olmayan görüntülerdir. Hakikata göre cümle görünenler, rabbin varlığından başka bir şey olmayıp, Hakk’ın varlığıdır. Hak’tan gayrı olanlar ise aslı olmayan, fakat cehaletle var olduğu zannedilen seraptan başka şey değildir. Her kim Allaha makamlarının keşfi irfanıyla Allah’a karib / yakın olursa, o kul serap görmeyip cümle varlık ve eşyanın aslı hakikatıyla şereflenerek, kâmil iman kân’ını (kanaatını) bulur, buyruluyor. Bunu ifadeyle Hz.resulullah (s.a.v) “Allahım bana bu eşyanın iç yüzünü bildir” demiştir. Ki bu beyanıyla resulullah efendimiz hakikatta serap olarak görünen cümle varlık ve eşyanın iç yüzünü araştırıp, varlıkların aslı hakikatına ulaşmamızı bizlere tembih ediyor. Allahu âlem.    

                               Zill u hayal bu ekvan

                               Mahv olur hepten cihan

                               Baki sensin kema kan

                               Aman Allah'ım aman

       Zill; gölge, ekvan; yaratılanlar, kemâ kân; eskiden olduğu gibi, her zaman, demektir. Kuranı kerimde; “Yeryüzündeki herkes / her şey fanidir, yokluktadır. Celal ve ikram sahibi olan Rabbinin vechi / yüzü bakidir.” (Rahman- 26, 27) beyan olunduğu gibi, her şey herkes her an fanidir yokluktadır. Baki olan ise, celal ve ikram olan rabbin yüzüdür. Ki ikram, cemal mazharıdır. Bunu ifadeyle bu beyitte, cümle yaratılanlar vücudu olmayan zill (gölge) ve hayalden ibaret fanilerdir, yani yoklukta olanlardır. Kemâ kân, yani her anda ve her zamanda baki, varlığı ebedi sonsuz olan Allahım sensin, buyruluyor.  

                               Varımıza yok dayan

                               Çü esas sensin canan

                               Gayriyyet hep toz duman

                               Aman Allah'ım aman

       Kendimizin ve cümle âlemin ve kendi varlığımızın aslı dayanağı yokur. Çünkü her bir şeyin aslı esası canan / ilâh-i sevgili olan cenab-ı Hak olduğundan, masiva / gayrıyet kalmayıp fenafillâh kelfi irfanıyla hep toz duman oldu, deniliyor.   

                               Hilmi dendi ad u şan   

                               Varın senin yok güman

                               Bu sırra oldum hayran

                               Aman Allah'ım aman

     Malik ef. Hz. Hilmi lakabı ile kendine muhatab ederek bizlere; Hilmi adı ile isimlenerek benim şan ünvan sahibi olmam gibi, senin de isminin olmasıyla sakın serap olan vücudu varlığının var olduğunu zannetme. Böyle bir anlayış güman / zan olup boş bir anlayıştır. Hiç şüphesiz senin ve hiç kimsenin kendine nisbetle vücudu varlığı yoktur. Ve Hakk’ın bu sırrına hayran oldum diyor. Ki bu hayranlık hayret olup, resulullah efendimiz “ey Allahım benim hayretimi arttır” buyurmuşlardır. Vesselam.        

Meh göründü oldu ilan "veftirû ya sa’imün"

ŞİİR:ABDULMALİK HİLMİ

ŞERHEDEN  (AÇIKLAYAN): NEJDETŞAHİN

                            Meh göründü oldu ilan "veftirû ya sa’imün"

                            Derk u teşbih ve teravih eyleyin ya kaimun

        Meh; Ay. Kaimun; ayakta duranlar, vaktini ibadetle geçirenler. Derk; incelikleri iyice kavrama, anlama. “Ve veftirü ya sa’imün: Ey oruç tutanlar iftar ediniz” (Hadisi şerif) teşbih; benzetme teravih; ramazan ayında gece kılınan namaz, demektir.

      Kuran’da; “Ramazan o aydır ki; insanlara kılavuz olan, iyi-kötü ayrımıyla hidayetten kanıtlar getiren Kur'an, onda indirilmiştir. O halde bu aya ulaşanınız onu oruçlu geçirsin. Hasta olan veya yolculuk halinde bulunan, tutamadığı gün sayısınca başka günlerde tutsun. Allah sizin için kolaylık ister; O sizin için zorluk istemez. Tutulmamış olan günleri tamamlamanızı, sizi doğru yola kılavuzladığı için Allah'ı yüceltmenizi ister. Ve sizin şükretmeniz umulmaktadır.” (Bakara- 185) Buyrulur. Ki oruç ayı olan ramazan, hicri takvimi oluşturan on iki aydan birisidir.

       Hicri takvime göre bir ayın sona ermesi ve yeni ayın girmesi, hilâlin (ayın) gözükmesiyle başlar. Teravih ise ramazan ayının girmesiyle geceleri kılınan namaz olup teravih, kelime anlamı olarak rahatlamak demektir. Hakikata göre teravih, sekiz sıfatı subutiyenin fenası /  yokluğu ve tevhidi sıfat keşfi irfanıyla dâhil olunan, sıfat cenneti irfanının zevk-i rahatlığını remzeder. Ki teravihin bu hakikat manasına binaen resulullah efendimiz, teravih namazını sekiz rekât kılmıştır. Kemal zurnacı Hz; “Malik ef. Tekkede teravih namazını kıldığında sekiz rekât olarak kılardı” buyurmuştur.    

      Bunu ifadeyle meh göründü oldu ilan "veftirû ya sa’imün," buyruluyor. Yani, yeni meh / ay görünüp ramazan ayı girdiğinden, “ey oruç tutanlar iftar ediniz” (Hadisi şerif) beyan gereği oruç tutarak iftar edin demektir. Ve devamla; Derk u teşbih ve teravih eyleyin ya kaimun, yani ramazan ayına mahsus olan teravih namazını kıldığınız gibi, teravihin hakikat ve hikmetini araştırın. Ve teravihin günümüzde hangi hikmeti manayı teşbih ve temsil ettiğini derk edin / inceliklerini kavrayın, ey ramazan ayında ibadete kalkanlar, buyruluyor.

                            "Savmurru yetih ve İftirû" dedi habib

                             Gitti savm u hem teravih zevk eden ya 'abidan

      “Savmurru yetih ve ‘iftiru; Ayı gördüğünüzde oruç tutun iftar edin,” (Hadisi şerif) Savm; oruç, Abidan; İbadet edenler, demektir.

Buna göre; Allahın ve cümle müminlerin habibi / sevgilisi, Hz.resulullah efendimizin, “Ayı gördüğünüzde oruç tutun iftar edin” beyanındaki hakikat ve hikmete erişebilen abidler / kullar ancak, savmın (orucun) ve teravihin zevki ile zevklenmeye gidebilirler, buyruluyor.

                             Subh-ı kurbetde müezzin irci'ı hitab kılar  

                             Döşeğinden cami'a iden rücu' ya na'imun

         Subh-ı kurbet; sabah namazı yakınlığı, müezzin; ezan okuyan, İrci’i; dön. Rücu; dönmek. Naimun; uyuyanlar, uykuda olanlar, alamındadır.

         Sabah kurbeti / yakınlığı; zikri daim ile kalbi gaflet uykusundan uyanmış olan bir kulun, mürşidi kâmilin makamatı tevhid telkin-i irşadına mazhar olmasıyla, kendinde ve cümle eşyada mevcut olan rabbini müşahede etmesinin yakınlığıdır. Müezzin ise, ezan okuyarak cümle müminleri namaza, insanlığı felâha / kurtuluşa davet eden kimsedir. Ki müezzinler iki kısım olup birincisi; Genel umumi davetçi olan ve minareden ezan okuyandır. İkincisi ise tevhidi hakiki davetçisi olan zamanın kâmil mürşididir. Ve zamanın mürşidi kâmili hususi / özel davetçi olup, Hakk’a talip olanlara, zikri daim ve meratibi tevhid olan Allahın makamlarını telkin eder.

       İşte kalbi zikri daim ile uyanmış olan salike, kâmilin meratibi tevhid olan Allahın makamlarını telkin etmesiyle o salik, mevhum, bilinmez ve görünmez zannetiği rabbini enfusunda (kendinde) ve afakında (kendinin haricinde) müşahade eder. Ki, kâmilin bu telkini ile salikin rabbine vasıl olup kavuşması onun, “irci’i - rabbine dön” hitabına mazhar olarak rabbine rücu edip dönmesidir. Bunu ifadeyle kuranda; “Ya eyyetühen nefsül Mutmainneh, İrcı’i ila Rabbiki razıyeten marzıyyeten; Fedhuliy fiy ibadiy; Fedhuliy cennetiy / Ey mutmain olmuş Nefs. Sen O’ndan razı O da senden razı olarak Rabbine dön. Gir / Dâhil ol Kullarımın arasına. Gir / Dâhil ol cennetim’e. (Fecr- 27…30) Buyrulur.     

     Bu itibarla; Subh-ı kurbetde müezzin irci'ı hitab kılar, döşeğinden cami'a iden rücu' ya na'imun, beyanından maksat, zikri daimle kalbi gaflet uykusundan uyanmış olan kulun, kâmilin makamı tevhid telkiniyle rabbin müşahadesine erişmesi o kul’un, “irci’i / rabbine dön” hitabı ile rabbine rücu etmesidir. Bu aynı müezzinin sabah ezanı davetiyle uyuduğu döşekten / yataktan kalkan bir müminin, camiye yönelip rücu etmesi gibidir, deniliyor.    

                              Hammama girin bu varlık pisliğini yıkanın

                              İzdivâc-ı zât u evsaf birlenin yâ vâsılûn

          Hamam; yıkanıp temizlenilen ve kirlerden arınılan yer, mekân, varlık pisliği; şirk pisliği, izdvac; evlilik, erkek ve kadının yasal meşru şekilde evlenerek aile birliğini oluşturmalarıdır.

Cenab-ı Hak kuran’da; “ey inananlar Müşrikler bir pisliktir...” (Tevbe- 28) buyurur ki şirk, nisbet varlık pisliği olup yüce Allahın, “Şirkten başka olan günahı affedebilirim, şirki affetmem.” (Nisa- 48,116) dediği affedilmeyen günahtır. Ve şirk, aynı zamanda peygamber efendimizin “ümmetimin gizli şirkinden korkarım” buyurduğu ve ümmeti için korktuğu günahtır.

        Bu itibarla; Mana yönüyle hamam mürşidi kâmilin meclisidir. Ve bir insan kâmilin meclisine girip dâhil olursa, o meclisten hâsıl olan irşad aydınlığıyla o kişi menevi kirlerden, manevi pisliklerden ve günahlardan arınıp temizlenir. Ki bir kimse kâmilin tevhidi efal, tevhidi sıfat ve tevhidi zat telkin-i irşadına mazhar olmakla ancak, kendine ve cümle âleme cehaletle nisbet ettiği varlık pisliği olan gizli şirk’ten arınıp tertemiz olur. Ve böyle bir kul, Hakk’ın vahdet-i zatına / zat bir’liğine kavuşmakla bir’lenir. Yani bir’le bir olur.

       Bunu beyanla; Hammama girin bu varlık pisliğini yıkanın, İzdivâc-ı zât u evsaf" birlenin yâ vâsılûn buyruluyor. Yani kendine ve cümle âleme nisbet ettiğin varlığın pisliği olan gizli şirk’i, kâmilin telkin-i irşadıyla fena / yok ederek yıkanın, temizlenin. Ve rabbin zat-ı vahdetine / bir’liğine vasıl olup, bir’le bir olun, demektir.    

                              Varlığın postunu herkes omuza bugün alın

                              Mescid'ül-fenaya onu döşetin ya ferraşiyyûn

       Varlık postu; kulun kendine nisbet ettiği vücud varlığıdır. Mescid’ül fena; fena mescidi, yoklukla secde edilen mescid, Ferraşiyyun; Cami, mescid gibi mekânların temizliğini sağlamak, kilim halı hasır gibi mefruşatını yayma hizmetleriyle vazifeli kişiler, döşeyiciler, demektir.

      Bu itibarla; Varlık postu, kulun nisbet-i vücudu olup bunu ifadeyle resulullah efendimiz, “vücut günahı hiçbir günahla mukayese edilmeyen büyük günahtır” demiştir. Ki bu vücut günahından bir kimse, ancak mahvı vücut ederek, yani fenafillâh keşfi irfanı ile fenaya / yokluğa ulaşmakla soyunup kurtulabilir. Ki böyle bir kul, mescidül fenada, yani yokluk mescidinde soyunduğu nisbet vücudunu ayaklar altına döşeyip, yokluk / fena secdesini yapar.

       Bunu bayanla, varlığın postunu herkes omuza bugün alın, mescid'ül-fenaya onu döşetin ya ferraşiyyûn buyruluyor. Yani fenafillâh keşfi irfanıyla kendine nisbet ettiğin varlığından soyunarak, yokluk kulluğuna arif ol da, mescidül fenada nisbet vücudunu post gibi ayaklar altına döşeyerek, yokluk / fena secdesini yap, demektir.  

                              Hane'-i varlıktan 'avdet eylemek 'iyd’le murad

                              Malile evladı bırakmak cami'den murad ya maşiyyun

         Hane-i varlık; nisbeti varlık evi, avdet; geri gelme, dönme, İyd; bayram, maşiyyun; yürüyenler, demektir.

Bu itibarla; Cümle âlemin ve kulun varlığının hakikatı cenab-ı Hak iken kul, bu imtihan âleminin tesiri ile gaflete düşerek, cehaletle cümle âleme ve kendine varlık nisbet eder. Bu nisbet edilen varlıklar mal sevgisi, evladı ıyâl, aile sevgisi ve can sevgisi olmakla üç esas olarak kulun gönlünde tezahür eder. Ehli kemal, “gönülde zahir olan bu üç sevgiden malın karşılığı fiil, evladı ıyâlın, ailenin karşılığı sıfat, canın karşılığı ise zat’tır” demişlerdir. Ki bir kimse, cehaletle Hakk’ın fiil sıfat ve zat tecellilerini kendine nisbet etmekle kendinin varlık hanesini oluşturduğunu zanneder.

       Cümle peygamberlerin ve mürşidi kâmilin irşad ve tebliğinden maksat, insanın kendine nisbet ettiği fiil, sıfat ve vücud varlığının Hakk’a ait olduğunu bildirip, Hakk’ın fiil, sıfat ve zat mertebeleri müşahadesine kulun erişmesini sağlamaktır. Bunun için Kâmil mürşidin irşadı, kulun cehaletle kendinin zannettiği varlığın aslı hakikatının cenab-ı Hak olduğu müşahadesine saliki eriştirmekten başka bir şey değildir.

      Bu itibarla, Hane'-i varlıktan 'avdet eylemek 'iyd’le murad Malile evladı bırakmak cami'den murad ya maşiyyun beyan olunuyor. Ki kul’un bayramı, hanei varlığını cehaletle kendine nisbet etmekten avdet edip dönmesidir. Teravih namazı için camiye gitmenin hakikatı muradı ise, insanın gönlündeki mal ve evladı ıyâl sevgisini terk edip, fiilullah ve sıfatulluh müşahadesine ulaşma yolunda yürümesidir, deniliyor.

                            Kalb-i mü'min beyt-i Hakk'dır şah-ı kevneyn dedi hem

                            Kalb-ü nakl etmek varından biliniz ya zahibun

        Beyti Hak; Cenabı Hakk’ın evi. Şahı kevneyn; dünya ve ahiret iki âlemin padişahı Hz. Muhammed’tir. (s.a.v) Zahibun; zanna kapılanlar, zan ehilleri, demektir. Ki bu beyitte, Hz.resulullah efendimizin, “Hakk’ın evi Müminin kalbidir” buyurduğu beyan ediliyor. Cenab-ı Hak ise hadisi kutside; “Ben göklere ve yere sığmam ancak mümin kulumun kalbine sığarım.” Diyor.  

      Buna göre, her kalpte Allahtan gayrı türlü varlıkların sevgisi olur. Ve insan, kalbinde sevgisini taşıdığı bu masiva, yani Allahtan gayrı olan tüm eşyanın ve kendinin müstakil varlıklarının olduğu zannetmekle, zan ehli olup zanna tabi olur. Bunu ifadeyle Kur’an-ı Kerim’de “…ve gerçekten zan, Hak’tan yana hiç bir fayda vermez.” (Necm, 28) Başka bir ayette ise “Onlar zandan başka hiç bir şeye uymuyorlar. Doğrusu da şu ki; zan, Hak’tan hiç bir şey ifade etmez…” (Yunus, 36) buyrulur. İşte bu zanlardan ve zan ehli olmaktan kurtuluşun çaresi, mesleki resulde Kâmilin zikri daim ve makamatı tevhid irşadıyla gerçek / hakiki müminliğe ulaşıp, Allahın evi olan kalpte Allah sevgisinden ve Allahtan gayrı hiçbir şey bırakmamaktır. Bunu ifadeyle kur’an’da; “Gerçek / hakiki müminler ancak o kişilerdir ki; Allah’ı zikrettiklerinde kalbleri titrer ve onlara Allah’ın ayetleri okunduğunda bu onların imanlarını arttırır ve onlar yalnız Rab’lerine güvenip / tevekkül ederler.” (Enfâl, 2) buyrulur.

       Bunu ifadeyle; Kalb-i mü'min beyt-i Hakk'dır şah-ı kevneyn dedi hem, kalb-ü nakl etmek varından biliniz ya zahibun deniliyor. Yani, dünya ve ahiretin sultanı olan Hz. Muhammed, (s.a.v) “Hakk’ın evi Müminin kalbidir” buyurdu. Ki bir kalbin, masiva yani Hak’tan gayrı olan varlıklardan arınmakla ancak, Allahın evi olacağını bilin ey zan ehilleri, demektir. 

                              Da'vet-i cami'de üç nida ile olur heman

                              Biri temcid-i es-sela ezan dahi ya câiyyun

        Temcid; sabah namazının vaktinden evvel minarelerde okunan ilahi, dua ve niyaz, essela; Hz.Muhammed (s.a.v) efendimizi selamlamak için minareden okunan salâvat / selamlama, ezan; Müminleri namaza, insanlığı felaha / kurtuluşa devet için müezzin tarafından münareden okunur, Caiyyun; makam ehli olanlar, anlamındadır.

        Bunu beyanla, camiden yapılan davet üç türlüdür; biri minarelerden okunan temcid, ikincisi sela, üçüncüsü ezan nidası / sesi ile yapılır ey caiyun, (ey makam ehilleri) buyruluyor. Yani ey tevhid makamları keşfi irfanına mazhar olmuş arifler, gerek temcid, gerek selâ, gerek ezan okunmasındaki ledduni hikmetleri araştırıp, bunların hakikatına erişmeye çalışın, deniliyor.  

                              Okunur temcid döşekten nâimun uyanmaya  

                              Es-salâ ıslahı nefsi kılmaya ya yâkızun

       Naimun; uyuyanlar, Yakizun; uyku ile uyanıklık arasındakiler olup bunlar, zikri daimle gaflet uykusundan uyanmış olmalarına rağmen, henüz tevhid makamı irşadıyla uyanmamış olan, zikir salikleridir.      

       Buna göre, uyuyan bir kimsenin kendinde ve etrafında olan biten gerçeklerden haberi olur mu? Olmaz. Uyuyan kimsenin etrafını ve gerçekleri görebilmesi için önce uyanması gerekir ki, bir insan ancak uyandıktan sonra kendinde ve etrafındaki olan biteni görebilir. İşte gaflet uykusu da, kul’un kendinde ve cümle eşyada mevcut olan rabbini müşahadesine ve rabbine kavuşmasına mâni olur.

       Cenabı Hak; “Rabbini içten yalvararak ve gizlice sesini yükseltmeden sabah akşam zikret, gafillerden olma.” (Araf-205) buyurur. Bu ve benzeri ayet beyanlarından anlaşıldığı gibi, zikr-i daim’le Hakk’ı zikretmeyenleri Kur’an, gafil olarak vasf ediyor. Ki, zikr-i daim’le gafletten uyanan bir insanın uyanıklığı ebedî olup bu uyanıklık gerek bu âlemde, gerekse ahirette ve cümle âlemlerde devam eder. Bunu ifadeyle Hz. Resulullah, “Allah bir kulun kalbini zikrullahla kurdu mu bir daha durdurmaz…” demiştir. Bu itibarla minareden okunan temcidin, insanı döşeğindeki / yatağındaki uykudan uyandırıp oruç tutmaya hazırlaması gibi zikri daim, gaflet uykusundaki kulu gafletten uyandırıp rabbin huzur-u vuslatına hazırlar.

        Essela ise, zikri daimle gaflet uykusundan uyanmış olan saliki, fenafillâh keşfi irfanıyla nefsini / kendini ıslâh (terbiye) ederek, Muhammedi ahlâkla ahlâklanma gayretine davettir.

        Bunu beyanla, okunur temcid döşekten nâimun uyanmaya, essalâ ıslahı nefsi kılmaya ya yâkızun deniliyor. Ki minareden okunan temcidin, yatağında uyuyan kişiyi oruca hazırlanması için uyandırması gibi zikri daim, gaflet uykusundaki rabbinden gafil olanları uyandırır. Selâ ise; Nefsini / kendini fenafillâh keşfi irfanı ile ıslâh eden kul’u, resulullah’ın (s.a.v) ahlâkıyla yaşama gayretine davettir, ey uykuyla uyanıklık arasındaki zikir salikleri, demektir.  

                              Ezan olur muştulukçı dost cemale koşuşun

                              "Kad tecella" nuru zatı eyyühe'l-u'uşşâkıyyun

        Muştulukçu; müjdeci, sevinçli haber getiren, "Kad tecella" tecelli eden, nuru zat; Hakk’ın zat nuru / aydınlığı, eyyühel uşşakıyun; şu âşık olan kimseler, demektir.

        Buna göre; ezan, namaza davettir ki namaz kulun rabbi ile buluşup kavuşmasıdır. Bunu ifadeyle resulullah efendimiz; “Namaz müminin miracıdır” buyurmuşlardır. Çünkü namaz, beytullaha / Allahın evine yönelerek “Allahu ekber” olan iftitah tekbiriyle başlar Allaha kıyam rüku secde edilerek, Allahı zikir ve tesbih edilerek devam eder ve selam vemekle tamamlanır. Ki namaz müddetince hiç kimse veya hiçbir şeyle meşgul olunmayıp daima Allah ile meşgul olunduğundan, vakitle kılınan namaz ilmi şeriata göre miraçtır.

İlmi hakikata göre miraç; namazın hakikatı gereğince iftitah tekbiriyle masivayı, yani Allah’tan gayrı olan her şeyi terk etmekle Hakk’a vasıl olup, Hakk’a nazar ederek Hakk’ın bekasına ebediyetine kavuşan kul’un, Hak’la beka ebediyet bulmasıdır.

        Bunu ifadeyle ezan, dost / sığınak (veli) olan rabbin cemal tecellilerine koşup, bekabillâh marifetiyle ebediyet bularak, zat-ı ehadiyet nur-u tecellisini Hak âşıklarına muştulayan / müjdeyen davettir, deniliyor.     

                               Üç düğüm oldu işaret çözmeye bayramın

                               Bu ukûdu hallder yener şimdi ya zünnariyyun

      Ukud; düğümler, zünnar; papaz ve keşişlerin beline bağladıkları ip olup, şirk alametidir, zünnariyun; şirk ehilleri demektir.

Buna göre, halkın ramazan bayramı olarak bildiği üç gün olan fitre bayramının hakikatına erişebilmek için, tevhidi hakiki keşfi irfanı ile gizli şirkten kurtulup arınmak icap eder. Çünkü gizli şirki, kulun kendine nisbet ettiği fiil sıfat ve vücud varlığı olan üç düğüm oluşturur. Ki bu üç düğüm bir tevhidi efal, iki tevhidi sıfat, üç tevhidi zat mertebeleri keşfi irfanına ulaşmakla çözülür.

      Bu itibarla, bir kişi bu tevhid mertebeleri keşfi irfanına mazhar olduğu anda, bu üç ukudu (düğümleri) halledip gizli şirkten arınır. Ve böyle bir kul, fitre bayramının hakikatına ulaşmasına engel olan şirk alameti zünnarın üç düğümünü çözmeyi başarmakla, gizli şirki yenerek zünnariyun olmaktan (gizli şirk ehli olmaktan) kurtulur. Allahu âlem.

                               Hamdulillah eyle Mâlik çünkü çekdin zünnârın

                               Fıtri verdin 'abid kıldın Hak diye ya salimun

                               Elveda ya şehr-i rahmet merhaba ya dost cemal

        Salimun; esenliğe, selamete çıkmış başarmış olanlara denir ki, salimleri ifadeyle kur’an’da: “Bir gündür ki o, ne mal, ne oğullar fayda verir. Yalnız kalb-i selimle Allah’a varan kurtulur.” (Şuara- 88,89) buyrulur.

Girişi ile müminlerin oruç tuttukları ramazan ayı, nasıl ki hicri takvime göre on iki aydan bir ay ise şevval, ramazandan sonra giren ayın ismidir. Ve şevval ayının girmesiyle üç gün devam eden fitre bayramı başlar.

Yüce Allahın “Nefsini / benliğini temizleyip / arındıran gerçekten kurtuluşa ermiştir. Rabbini zikretmiş ve namazı kılmıştır o.” (Ala- 14,15) beyanı hikmetince fıtır sadakasının hakikatı, kulun nisbet vücud varlığını fena etmesidir. Fıtır bayramının hakikatı ise, vücud şirkinden arınan kulun rabbine kavuşarak rabbin cemalini tecelli zat, tecelli sıfat ve tecelli efal zuhurunda müşahade edip zevklenmesidir. Ki rabbin bu üç tecellisini ifadeyle fıtre bayramı üç gün kutlanır.  

      Bunu beyanla Malik ef. Hz. kendini muhatap ederek bizlere; Hamd / övünmek Allaha mahsustur. Hakikata göre gizli şirk zünnarını çekip çıkaranların ancak, fıtır sadakasını verecekjlerini ve Hak’tan gayrı müşahade etmeyen salim bir kulluğa erişmekle de bayram edeceklerini beyan ediyor. Ve rahmetin, iyiliklerin, hayır ve hasenatların açığa çıktığı ramazan ayının bitmesini ifadeyle de ramazana elveda, şevval ayı ile başlayan, fıtır bayramına ve fıtır bayramının hakikatı olan rabbin cemal müşahadesine, merhaba diyor. Allahu âlem.         

Harab oldu beden nur-ı cemalinden

ŞİİR:ABDULMALİK HİLMİ

ŞERHEDEN  (AÇIKLAYAN): NEJDETŞAHİN

                            Harab oldu beden nur-ı cemalinden

                            O vahded bağının gül-i visalinden

        Nur-u cemal; Allahın güzel yüzünün aydınlığı, vahdet bağı; bir’lik, tevhid, bağı bahçesi, gül-i visal; gül’e vasıl olup kavuşmak, demektir. Cenabı Hakk’ın celâl ve cemal tecellileri tesiri geniş isimleridir. Ve zuhura gelen her bir tecelli bu iki ana isim olan celâl ve cemal tesiri ile açığa çıkar. Ki celâl’in tesiriyle, cümle âlemin ve insanın kendi varlığı kul’a perde olur da, insan kendinde ve cümle eşyada mevcut ve zahir olan rabbin cemalini müşahade edemez.

       Fakat yaratılmış olan cümle âlemi halkın içindeki, ehl-i zikrin ve ehl-i tevhidi hakiki’nin oluşturduğu mecliste mürşidi kâmilin telkini irşadıyla, rabbin cemali zahir olup açığa çıkar. Ve o meclistekiler kalplerindeki daim zikir uyanıklığı ve tevhidi hakiki keşfi irfanıyla rabbine vasıl olup, rabbin nur-u cemalini müşahade ederler. Çünkü tevhidi hakiki irşadıyla nur-u cemal müşahadesine perde olan, celâl tesirindeki cümle âlemin ve kulun nisbet varlığı harab, yani fenafillâh (Allahta yok) olur. Ve nisbet varlığı fenafillâh keşfi irfanıyla harab olan kul rabbine kavuşup, rabbin nur-u cemalini müşahade eder.

       İşte böyle rabbin nur-u cemalini müşahadeye erişmek, Muhammedi kulluk olup, böyle kulların meclisi gül bağı, gül bahçesidir. Ve o mecliste ruh-u Muhammed mevcut ve galip olduğundan, o meclisten daima resulullah efendimizin gül kokusu zahir olup açığa çıkar. Çünkü Hz.resulullahın teri gül gibi koktuğu için resulullah efendimizden gül kokusu zahir olurdu. Bu itibarla gül koklamak sünnet olarak kabul edilmiştir.

      Bunu beyanla; Harab oldu cehaletle kendime nisbet ettiğim bedeni varlığım Nur-ı cemalinden, o vahded bağının gül-i visalinden buyruluyor. Yani vahdet / bir’lik bağı olan kâmilin meclisindeki irşadla, rabbin nur-u cemaline (rabbin cemal yüzü aydınlığına) kavuşup, Muhammed-i kulluğa erişmemle, fena / harab oldu cehaletle kendime nisbet ettiğim bedeni varlığım, demektir.  

                            Esip bad-ı şeym açılır ezhar

                            Sur düştü yüz üstüne kokusundan

        Bad-ı şeym; soğuk rüzgâr, ezhar; çiçekler, sur; şenlik, düğün, ziyafet, anlamlarında olup, bad-ı şeym yani soğuk rüzgâr, kâmilin meclisine ilk defa gelen kimsenin nefsine o mecliste zuhur eden sohbet ve anlayışların önce ters ve zor gelmesini ifade eder. Çünkü kâmilin meclisinde, daima ruhun gıdası olan zikrullah ve Hak sohbeti yapılır, Allahın emir ve yasaklarına kesinlikle riayet telkin edilerek özendirilir. Ki bunlar, masivaya (Hak’tan gayrı şeylere) yönelmiş ehl-i nefs olan kişiye zor ve ters geldiğinden o kişinin, nefsine bad-ı şeym yani soğuk rüzgâr tesiri yapar. Fakat her kim Kâmilin meclisine girer de, kâmilin telkin-i irşadına sadık olup zikrullah ve Allah sohbetiyle meşgul olursa o kişiye, ezhar yani manevi ruhani çiçekler açılır ve o kimse manevi ruhani kokular gıdalar sur-u / ziyafetiyle beslenerek şenlenip, Muhammedi kullukla yaşar.

      Bunu ifadeyle; Kâmilin telkin-i irşadı kulun nefsine, önceleri ters ve zor olmakla esip bad-ı şeym (soğuk rüzgâr) gibi gelir. Fakat kâmilin telkini irşadına sadakatla kul’a açılır ezhar, yani ruhani manevi çiçekler deniliyor. Ve devamla, sur düştü yüz üstüne kokusundan, yani o ruhani manevi gıdalar ve kokular, kulun ruhaniyetine manevi ziyafet olur da kul, o gıdalarla kokularla şenlenir. Buyruluyor.

                            Tesella'yı verip kalbe dahi ferrah

                            Hakikat kokusu enf u meşamınden

       Tesella; teselli, avunma, avutma, ferrah; ferah, şen, sıkıntıda olmayan, hakikat kokusu; cenab-ı Hakk’ın kokusu, enf u meşam; koklanabilen güzel kokuların toplamı / cemi demektir.

Hakikat ilim irfanı, Hak’tan gayrı bir varlık kabul etmediğinden hakikat kokusu, kulun müşahadesinde Hak’tan gayrı bir varlığın olmamasından hâsıl olur. Ve bu koku cümle varlıklarda mevcut ve zahir olan rabbin müşahadesinden hâsıl olduğu için, enf-u meşamdır, yani en güzel kokudur. Çünkü beytullah (Allahın evi) olan kulun kalbi, ancak kokuların cemi / toplamı olan rabbin kokusu ile sıkıntılardan arınıp rahata erişir. Ki yüce Allah, “her kimin kalbinde Allah olursa ben iki cihanda (dünya ahiret) onun dostu olurum, her kimin kalbinde Allah olmazsa ben onun iki cihanda (dünya ahiret) hasmı olurum.” (hadisi kutsi) Diyor. 

      Bunu beyanla; Tesella'yı verip kalbe dahi ferah, hakikat kokusu enf u meşamınden buyruluyor. Ki tevhidi hakiki keşfi irfanıyla, her tecellide Hakk’ı müşahadeye erişme zevk-i keyfiyetinden hâsıl olan güzel kokular teselli olup, kalbe ferahlık, şenlik verir demektir.

                            Vücudun şehrini can içre bulan

                            Meta-ı ahseni alır pazarından

      Vücudun şehri; kulun ve cümle varlığın aslı hakikatı olan, vahdet-i vücud şehridir. Meta-ı Ahsen; güzel, en güzel olan, demektir.

Buna göre, her kim cümle âlemin ve kendinin aslı hakikatı olup, cümle varlıklarda ve kendinde mevcut olan rabbini bulup rabbine kavuşursa o kul, rabbine vuslat zevkini tatmakla irfan cennetine girerek en güzel pazarı, yani ticareti alışverişi yapmış olur. Çünkü insanın yaradılışının yüce amacı Hakkı bulup, Hakk’a vasıl olmak ve Hak’tan başka müşahade etmemektir. Ki bir kul ancak bu yaradılış amacına ulaşmakla, imtihan âleminde irfan cennetine dâhil olup, rabbin katında ebediyen meta-ı ahsen olan zevkullah ile zevklenme pazarı ile pazarlanır.

     Bunu ifadeyle; cümle âlemin ve kendinin aslı hakikatı olan vehdet-i vücudu şehrini, cümle halkı âlemde ve kendi can-ı içre bulan bir kul rabbin katına yükselerek, zevkullah ile irfan cennetine dâhil olmakla meta-ı ahseni, yani en güzel kulluk tadını alır rabbine vuslat pazarından, buyruluyor.

                            Bu suretden geçip âlem verasında  

                            Bugün Malik haber aldın didarından

         Suret; şekil, görünüş, anlamında olup kulun kendine ve cümle âleme cehaletle nisbet ettiği tüm varlıkların ifadesidir. Âlem verası; yaratılmış olan cümle mahlıûkat. Didar; sevgilinin yüzü çehresi, demektir.

Bunu beyanla, Malik Efendi Hz. kendini muhatap ederek bizlere; Cümle âlemin ve kendi nisbet varlığından fenafillâh keşfi irfanı ile geçebildiğin gün, kavuşup görmekle didarından / ilâhi sevgilinin güzel yüzünden haberdar olursun, diyor.