Seherde çeşm-i kalb mesrur uyandı

ŞİİR:ABDULMALİK HİLMİ

ŞERHEDEN  (AÇIKLAYAN): NEJDETŞAHİN

                           Seherde çeşm-i kalb mesrur uyandı

                           Acip seyran-i zevkler göründü

      Çeşm-i kalb; kalb gözü, mesrur; sevinçli, sürurlu, seyran; gezinti, Acib; benzeri görülmeyen, şaşırtıcı, demektir. Seherde çeşm-i kalbin (kalb gözünün) uyanması, cehalet karanlığında gafletle yaşayan insan kalbinin, zikri daim telkinine mazhar olmasıyla o insanın zikrullahın neşe ve sevinciyle uyanmasıdır. Acib seyranı zevklerin görünmesi ise, kalbi zikri daimle uyanan salikin, tevhidin fena makamları keşfi irfanı mazharıyetiyle kendinde ve cümle âlemde Hakk’ı şuhut ederek, benzeri olmayan ilâh-i zevklerle zevklenmesidir. Allahu âlem.            

                           Hakikat bağçenin babı açıldı

                           Çü misk ü anber cana rih geldi

      Bab; kapı, misk-i anber; güzel kokulu bir madde, Rih; Rüzgâr, demektir. Hakikat bağçenin babının / kapısının açılması demek, salikin fenasında / yokluğunda Hakk’ın zuhuruna mazhar olup Hak’la beka, ebediyet bulması demektir. Ki haddi hududu olmayan Hakk’ın ebedi zuhuru müşahadesiyle salikin beka bulması, Misk ü anber cana rih gelmesidir deniliyor. Yani rüzgârın, manevi ve ruhani en güzel kokuları can’a getirmesi olarak beyan ediliyor.   

                           Nergis ve güller çün açdı bir kamu

                           Şua-ı âfitâb hırkamı yırttı

     Şua; ışık, ışığın tığı / teli, afitap; güneş, demektir. Buna göre, cümle âlemde ve her tarafta nergislerin, güllerin açılması olan Halk kesretini zahir, Hakk’ı ise batın müşahade marifetine ulaşmamla, bu marifet güneşinin ışığı aydınlığıyla Hakk’ı zahir, Halkı batın müşahede hırkam yırtıldı, buyruluyor. Ki kurbu nevafil makamına terakki etmemle, kurbu feraiz müşahedem kalmadı, demektir.          

                           Melâik sureti ol an göründü

                           Sivâ-yı âlemi sürdü süpürdü

        Melaik; melekler, sivayı âlem; tecellilerin farklılığı, başkalığı, anlamındadır. Melekler, insanlar ve cinler gibi Allahın emir ve yasaklarına itaat ile mükellef olmadıkları gibi, melekler mazhariyetlerinin gereğini itirazsız yerine getirirler. Ve meleklerin yaratılışı nur’dandır. Bunu ifadeyle kur’an’da; “Allah göklerin ve yerlerin nurudur…” (Nur- 35) buyrulur. Ki yerlerin göklerin nuru olan Allah, mülk âlemini melekleriyle oluşturur. Mülk kelime olarak ‘bir şeyin dış yüzü’ demektir ki, yerlerin göklerin nuru olan Hakk’ın dışı / zahiri, isimlerinin tesiriyle oluşan mülk âlemidir. Bunu beyanla şeyhül ekber muhiddini arabi Hz; “Allahın hırkası / örtüsü esma(isimler) tecellisidir.” Buyurmuştur. Mülk âlemini, görünen tüm varlıklar yani insan, hayvan, bitki, toprak, çiçek, böcek, yağmur vb. isimlerle bilinen, görünen ve görünmeyen nihayeti hududu olmayan, sayılamayan ve isimlerle ifade olunanlar oluşturur.

        İşte bu sayılamayan çokluğu / kesreti oluşturan varlıkların hakikatı, cenab-ı Hak’tır. Ve cenab-ı Hak bu isimlerin oluşturduğu kesreti, melekleriyle zuhura getirir. Ki meleklerin zuhura getirdiği Hakk’ın dışı / zahiri olan mülk âlemidir. Ve mülk âlemindeki her bir esma (isim) tesiri bir melektir. Yani yaprağın yapraklık, çiçeğin çiçeklik, böceğin böceklik gibi ayrı ayrı olup birbirine benzemeyen bu tecelliler tesiri, birer meleke yani melektir. Bunu ifadeyle resulullah (s.a.v) “her yağmur tanesini bir melek indirir” buyurmuşlardır. ‘Ki hiçbir tecellinin birbirine benzemeyişi gibi, hiç bir yağmur tanesi de birbirine benzemez ve her yağmur tanesini ayrı ayrı bir melek indirir.’ Demektir. Bu müşahade marifetine, mesleki resulun bir ismi de mülk olan kalp makamı irşadıyla erişilir.

     Bu makama erişilmesini beyanla, Melâik / melekler sureti ol an göründü sivâ-yı âlemi sürdü süpürdü buyruluyor. Ki mülk makamı telkini irşadıyla, meleklerin mahiyetini müşahade etmemle, kurbu nevafil makamı müşahedesi olan halk kesreti ikiliği kalmayıp, silinip süprüldü, demektir.

                           Çü düştü türlü ezvak içre Hilmi'ya

                           O hayrette dalıp bilmedi zikri

    Hz.peygamber efendimiz; “Allahım benim hayretimi arttır” buyurmuşlardır ki, Malik ef. resulullahın arttırılmasını niyaz ettiği hayret keyfiyetine daldığımdan, Hakk’ın türlü sonsuz çeşitteki tecellilerini müşahadeden hâsıl olan ilâh-i zevkle sarhoşum. Ve bu sarhoşluk tesiriyle zikiredip zikretmediğimi dahi ayırt edemiyor, fark edemiyorum diyor. Allahu âlem. 

Bir acep derd içre oldum mübtela

ŞİİR:ABDULMALİK HİLMİ

ŞERHEDEN  (AÇIKLAYAN): NEJDETŞAHİN

                            Bir acep derd içre oldum mübtela

                            Kopdu gönlümden figanlar ah u veyla

     Bir acep derd, derd-i ilâhidir. Ki derdi ilâhinin acaip olması, diğer derd ve hastalıkların heryerde birçok tabibi / doktoru ilaç ve devası olmasına rağmen, Allah derdinin deva ve çaresinin her yerde bulunmayışındandır. Bunu ifadeyle, gönlümden koparak ah u figan edip inleyen ahvalim, derd-i ilâhiye müptelâ (tutkun) oluşumdandır, buyruluyor.     

                            Gece gündüz inleyüben derdile

                            Başıma bilmem ne oldu bu bela

     Gece gündüz derd ile inlemek, meratibi ilâhi ve Allahın tecellileri hakkında derd ve müşkül sahibi olup, bu müşküllerle meşgul olmaktır. Ki bu meşguliyet, insana sıkıntı belâ gibi gelse de, bu derd ve müşküller her an insanı terakki ettirerek, kul’u insanı kâmil mertebesine ulaştırır.     

                            Sineme peyda oluptur bir ateş

                            El- aman bana meded kıl ey dila

      Sine; göğüs, kalp, peyda; var olan, açık, meydanda, meded; yardım, Dila; dilber, gönül alan sevgili, demektir. Buna göre, gönül alan, gönül fetheden sevgili; Allahın cemalini / güzel yüzü tecellilerini ikram edip açığa çıkaran, zamanın velâyet irşadı yapan mürşidi kâmilidir. Çünkü kâmil, gönüllerdeki Allah derd ve müşküllerinden hâsıl olan sıkıntıları, irşadıyla alır giderir. Bunu ifadeyle, kalbimde var olup açığa çıkan müşküllerden ve ilâh-i aşk ateşinden kurtulmamda bana yardımcı ol, ey gönüller alıp fetheden sevgili, buyruluyor.    

                           Olmuşum mestân u sekrân ta ebed

                           Bilmezem noldu vücuduma hâlâ

       Mestane; sarhoşça, sekran; kendini kaybetmek, kendinden geçmek, ta ebed; ebediyen manasına gelir ki, pir seyyid Muhammed nur Hz; “Aşkın vahle mertebesi, aşığın zerresine varıncaya kadar maşukuna / sevgilisine yönelmekle kendinden geçmesidir.” Diyor ki, aşkın vahle mertebesi fenafillâh keşfi irfanını içerdiğinden, vücudu ve sıfatları fenaya / yokluğa erişen bir kulun bilmesi de kalmaz. Ve vücud ve sıfatlarında Hak tecelli ettiğinden kulun yokluğunda bilen Allahtır. Bunu ifadeyle Kur’an’da; “…şüphesiz / kuşkusuz Allah bilir, siz ise bilmezsiniz.” (Nahl-74) buyrulur.

     Bunu beyanla, Olmuşum mestân u sekrân ta ebed Bilmezem noldu vücuduma hâlâ buyruluyor. Ki ilâh-i aşkın sarhoşluğuyla kendimden geçip, kendimi kaybettim. Vahle-i aşk ile varlığım fena bulup yokluğa ulaştığından, vücuduma ne olduğunu bilemiyorum, demektir.

                           Mecnun u divane oldum ah meded

                           Kalmadı sabr u kararım bende âhıla

      Mecnun un Leylâ aşkıyla deli divane olup dillere düşmesi gibi; Hak aşığının, diline düştüğü cahil halk tarafından ahvalinin çekiştirilerek aşığın dedikodusunu yapmalarıdır.

Sabrı kararın kalmaması ise, daha evvelde beyan olunduğu gibi, “Âşık Tahir adındaki ihvanın 10,15 gün görmediği mürşidi Malik Efendiyi, akşam namazını kıldırırken gördüğünde namazın bitmesini beklemeden koşup cemaatı yarıp Malik Efendiye sarılması ve hep beraber zikir yapmaları” gibi, aşkın tesiriyle âlemi halka ters gelen âşıklar ahvâlidir.

      Bunu beyanla, mecnun gibi uğrunda âlemi halka deli divane göründüğüm ey ilâh-i sevgili, güzel yüzünü görme derdi ile ah edip inliyorum, bana yardım et sabrım tükendi, deniliyor.

                           Firkat-i hicran ile yanar gönül

                           Oldu kalp içre bana bu bir bela

    Firkat-ı hicran; Ayrılık, ayrılık acısı anlamında olup, ilâh-i sevgiliden ayrı kalmanın acısı gönlümü yaktığı gibi, bu acı aynı zamanda kalbime bela oldu, buyruluyor.

                           Acı firak Hilmi'ya kalbin senin

                           Kanlı yaşıla yazıldı bu imla

      Malik ef. Hz. Hilmi lakabıyla kendini muhatab ederek bizlere; Ey Hilmi kalbindeki firak / ayrılık acısını anlatan bu imlâ, yani bu şiirdeki sözlerin mahiyeti senin kalbine kanlı gözyaşıyla, derd-i ilâhiyle yazılarak oluştu, buyuruyor.      

Bahr-i aşka daldım semender gibi

ŞİİR:ABDULMALİK HİLMİ

ŞERHEDEN  (AÇIKLAYAN): NEJDETŞAHİN

                                 Bahr-i aşka daldım semender gibi

                                 Pervaneyim yandım aşk meydanında

        Bahr-ı aşk; aşk denizi, Semender; dalgıç, pervane; ateşin etrafında dönen küçük kelebek vb. demektir ki, bu kelebekler yani pervaneler ateşin ışığı etrafında dönerler ve fütursuzca bir cesaretle ateşe dalıp, yanıp kül olurlar. Aşk denizi, kâmilin meclisi olup, o meclisi Hak âşıkları oluşturur. Ki her kim o meclisteki mürşidi kâmilin gönlüne dalarsa, Kâmilin meratibi tevhid telkini irşadıyla o kişi de ilâh-i aşk cevherine mazhar olur. Ve bu mazharıyetle Hak aşığı, ilâhi sevgiliye kavuşup sevgilinin güzelliklerini müşahade eder.

      Bunu ifadeyle ehl-i kemal, “Deniz derinliklerindeki inci vb. mücevher gibi kıymetli olan mahsülü, dalgalarıyla sahile çıkarıp kıyıya atmaz, fakat dalgıçların dalıp derinliklerinden mücevher vb. mahsülü çıkarmalarına müsaade edip izin verir. Ki bahrı umman mazharı olan kâmil mürşid’de, halkı âleme ben kâmilim, ben arifim, ben mürşidim diyerek marifet ve kemalatını açığa vurmaz. Ancak meclise gelip kendisine müracat eden taliplerin, müridlerin gönlüne girip dalmalarına müsade edip izin verir de onlar, kâmilin irşadında açığa çıkan eşsiz mücevher değerindeki marifetullahtan nasiplenirler.” Demişlerdir.  

       Bunu ifadeyle Malik Efendi Hz; Bahr-i aşka daldım semender gibi, pervaneyim yandım aşk meydanında diyor. Yani aşk deryası olan zamanın kâmilinin meclisini buldum ve o mecliste zahir olan ilâhi aşka semender / dalgıç gibi daldım. Ve kâmilin irşad aydınlığının / ışığının pervanesi oldum da, İlâh-i aşk meydanında yanıp kül oldum, demektir.

                                 Tevhid deryasına Hakk'a dayandım

                                 Şirki mahv idüb birliğe yöneldim

                                 Mikrazı la ile varlığı kesdim

                                 Pervaneyim yandım aşk meydanında

      Tevhid deryası, tevhid makamları müşahadesiyle hâsıl olan irfan denizi, Mikraz; makas vb. kesici alet, lâ; yoktur, hayır, demektir. Buna göre, tevhidin fena makamları olan tevhidi efal, tevhidi sıfat ve tevhidi zat keşfi irfanına dayanan bir insan, onu rabbinden ayıran gizli şirki mahvederek, gizli şirkten arınır. Ve Hakk’ın bir’liğine (vahdetine) yönelip, cümle eşyada ve kendinde mevcut olan rabbini bularak rabbine vasıl olur. Ki bu mazharıyet için kulun Mikrazı lâ, yani yokluk makasıyla cehaletinin oluşturduğu nisbet varlığını kesmesi icap eder, demektir.      

                                 Seyran u sefer hem kıldım canımla

                                 Varı vara verdim fenâfillahda

                                 Bekayı buldum hakikat zevkimle

                                 Pervaneyim yandım aşk meydanında

      Seyran; gezinti sefer; yolculuk, Beka; Cenab-ı Hakk’ın ebedi nihayetsiz olan sürekliliği manasınadır. Buna göre cümle âlemde ve kendi canımda mevcut olduğu gibi, her bir şeyin aslı hakikatı olan Hakk’a yaptığım fenafillâh seyri seferi (yolculuğu) ile müşahade ettim ki, cümle âlemin ve kendi vücudu varlığımın yokluğunda tecelli edip zahir olan Hakk’ın zatıdır. Ve cümle âlemin ve benim varlığım, rabbin var’ı (varlığı) ile vardır. Deniliyor. Ve devamla bekayı buldum buyruluyor. Ki beka, cenab-ı Hakk’ın ebedi nihayetsiz olan sürekliliği olup beka bulmak ise, bekabillâh makamlarından kurbu feraiz (farz yakınlık) makamı müşahadesine ulaşan kulun, Hakk’ın ebediyetiyle beka bulmasıdır. Bu da ancak kâmilin bekabillâh telkini irşadıyla mümkün olduğu için, kâmilin telkin-i irşadıyla bekayı buldum. Hakikat zevki olan kurbu feraiz (farz yakunlık) makamı müşahade keyfiyetine eriştim, demektir.

                                 Zahir u batın mü'minem Hakkan

                                 Mİrat-ı mazharım Hakk'ın varına

                                 İkiliği astım birlik darına

                                 Pervaneyim yandım aşk meydanında

       Zahir; dış, açık / aleni olan, gözüken, batın; İç, iç yüz, gizli, sır, anlamında olup. Zahir u batın müminem Hakk’a ifadesiyle Kur’an’daki “Hüvel’evvelü vel’ahirü vezzahirü velbatın… O evvel, ahir / son, zahir ve batındır.” (Hadid, 3) ayetinin hikmeti mahiyetine işaret ediliyor. Ki bu ayet beyanı, zahir olup görünen ve batın / gizli olan Hak tecellilerini cem edip toplayan, fenafillâh ve bakabillâh makamlarının müşahadesinden hâsıl olan bir imanla, hakiki kâmil mümin olmayı ifade eder. Ve böyle bir iman mümini, aynı zamanda insanı kâmil mertebesine de erişmiş olur. Ki cenab-ı Hak her bir yaratılmışta mevcut ve zahir olmasına rağmen, ancak insanı kâmil’de kemal tecellisiyle zuhur eder.

     Bu itibarla, cümle yaratılanlar Hakk’ı yansıtan bir ayna olmakla beraber, fenafillâh ve bekabillâh marifetini cem eden kâmil bir mümin, Hakk’ın kemalini yansıtan yegâne mirat / ayna mazharı olur. Ki böyle kâmil bir imana erişmek için, batın olan Hakk’ın açığa çıkardığı halk kesreti ikiliğini zahirde müşahade kulluğunu. Zahir ve batın her tecellide Hakk’ı müşahade bir’liği / vahdeti darına, (idam sehpasına) asmak gerektiğini beyanla, bekabillâh makamlarından kurbu nevafil (nafileler yakınlığı) makamından, kalp makamına terekki edilmesi ifade olunuyor.     

                                 Halka-i hu ile döndüm pergâre

                                 Noktadan noktaya oldum devvare

                                 Devrine çü erdim Hilmi esmayla

                                 Pervaneyim yandım aşk meydanında

     Pergâr; pergel, daire çizmeye yarayan alet, devvar, durmayıp dönen, devreden, devredip gezen, demektir. Daha evvel de bahsedildiği gibi hu, gaybı mutlak hüviyetin ismidir. Ve hu ismi, sırf zat tecellisi olup zat-ı ehadiyet makamı müşahadesidir. Ki yaratılan her bir şey Hakk’ın zat-ı ehadiyetinden / tekliğinden yaratıldığı için, her şeyin aslı hakikatı zat’tır, yani hu dur. Bu aynı her harf ve şeklin, kalemin değmesiyle kâğıtta oluşan noktadan meydana gelmesi gibidir. Çünkü her harf ve şekli yazarak oluşturan kalem, kâğıda değmekle evvela noktayı oluşturur, sonra o noktadan harfleri rakamları ve şekilleri meydana getirir.

      Bu itibarla, her harf veya şeklin aslının nokta olması gibi her yaratılanın aslı, zat-ı ehadiyet / teklik noktasıdır. Ve her yaratılan şey gibi insan da zat-ı teklik noktasından yaratılıp, çeşitli âlemlerden geçerek bu imtihan âlemi olan yeryüzüne gelir. Ve insan yeryüzüne gelme yolculuğuyla yarım daire kavisini (eğrisini) oluşturur. Yeryüzüne gelmekle yarım daire kavisi oluşturan bir insan, yeryüzü olan bu imtihan âleminde her zaman mevcut olan zamanın mürşidi kâmilini bulur da, kâmilin zikri daim, fenafillâh ve bekabillâh irşadıyla aydınlanırsa. O insan cümle eşyanın ve kendinin aslı olan zat-ı ehadiyete yükselip, hu olan sırf zat tecellisine mazhar olur. Ve yarım daireyi / kavisi, nokta-i zat’a kavuşarak tamamlama marifet ve kemalatına erişir.

     Bunu beyanla Malik ef. Hz. Hilmi mahlâsıyla; Halka-i hu ile döndüm pergâre, noktadan noktaya oldum devvare beyanıyla, Hu olan nokta-i zat-ı ehadiyet / teklik mertebesine vasıl olmakla, nokta-i zat’tan yeryüzüne geliş ile yarım olan daireyi pergel gibi dönerek tamamladım diyor. Ve devamla, noktadan noktaya oldum devvare devrine çü erdim Hilmi esmayla ifadesiyle de, her harfin aslının nokta olması gibi, her şeyin aslı olan nokta-i sırf zat tecellisiyle, noktadan noktaya devredip döner Hilmi ismi ile buyuruyor. Yani zat’tan yine zat’a olan müşahadeyle Hilmi, hiçbir varlığı olmayan bir isimden ibarettir, demektir.    

Canımı verdim aşkın yoluna

ŞİİR:ABDULMALİK HİLMİ

ŞERHEDEN  (AÇIKLAYAN): NEJDETŞAHİN

                              Canımı verdim aşkın yoluna

                              Varım yağma dedim aşkın yoluna

      Aşk yoluna can vermek, ilâh-i sevgili yolunda ölmektir. Ki bu yol, meslek-i resul telkini olan zikri daim uyanıklığı ve tevhid-i hakiki keşfi irfanı yoludur. Can vermek ise, “Ölmeden evvel ölün” (hadisi şerif) beyanı hikmetince Hak aşığının ölmeden evvel ölmesidir. Ki ölmeden evvel ölmek, Hak aşığının nisbet varlığını fenaya / yokluğa ulaştımasıdır. Bunu ifadeyle; Ölmeden evvel ölmekle canımı verdim ilâh-i aşkın yoluna, cehaletle kendime nisbet ettiğim varım (varlığım) yağma dedim ilâh-i aşkın yoluna, buyruluyor.

                               Bülbülüm feryadım cemal gülüne

                               Ah u zar eylerim aşkın yoluna

      Cemal gülü; resulullah (s.a.v) dir. Ve cemal gülü zamanın kamilin’de ruhu Muhammed olarak zuhur ederek, açığa çıkar. Bu itibarla, yaratılanların cümlesi zuhurlarıyla Hakk’ın cemalini örten celâl perdesini oluştururken, mürşidi kâmil, ruhu Muhammed mazharı olan irşadıyla Hakk’ın cemalini zahir edip açıklar. Bunun için kâmilin meclisindeki Hak âşıkları, ruhu Muhammed zuhurundaki cemal-i ilâhi hasretini çekerler. Ve her fırsatta zikri daim uyanıklığıyla ruhu Muhammed ile zahir olan cemal gülünü ararlar.  

      Bunu beyanla; Bülbülün gül hasretiyle figan edip çığırması gibi, ruhu Muhammed ile açığa çıkan cemal gülünün bülbülüyüm. Her nefeste zikri daimle ah u zar eyler feryad ederim, ilâh-i aşk yoluna, buyruluyor.       

                               Benliği terk ettim dostum varına

                               Mansuram asıldım aşkın yoluna

    Kuranda, “Allah müminlerin velisidir / dostudur” buyrulur. Ki, insanı Allah dostlıuğundan ayırıp ayrı koyan benliğimi, yani cehaletle kendime nisbet ettiğim varlığı benliğimi, müminlerin velisi / dostu olan Allahın makamları keşfi irfanıyla fena / yok edip terk ettim. Ve Hallacı Mansur un asılıp idam olunması gibi, ilâh-i aşkın darağacına (idam sehpasına) asılıp fenafillâha ulaştım, demektir.  

                               Kendimizi attık aşkın nârına

                               Pervane-veş kandık aşkın yoluna

      Pervane; Işık etrafında dönen küçük kelebek vb. Ki, ilâh-i aşk narına / ateşine nisbet varlığımızı pervane gibi hiç kayırmadan atmakla, aşk yolunda derdlerimiz deva buldu, kalbimiz mutmain olup kandı, demektir.      

                               Teslim u kurbanım sultan emrine

                               Fedadır bu canım Hakk'ın yoluna

     Sultan; şah, padişah anlamında olup, zamanın kâmil mürşidi manevi sultandır. Ki kâmilin âli prensipler emri telkinine kurban gibi teslim olmakla, canı varlığımı her an fedadır ilâh-i sevgili olan Hakk’ın yoluna, buyruluyor.   

                                Berdar oldum onun hüsn-i darına

                                Verdim külli varım aşkın yoluna

     Berdar; darağacında asılmak, idam olmaktır, Hüsn-i dar; sevgilinin güzelliğinin oluşturduğu idam sehpası, Külli; bütün, tüm, demektir. Buna göre, darağacında can verip idam olunması gibi, İlâh-i sevgilinin güzelliği benim darağacım oldu da canımı aldı. Ve aşk yolunda Külli, yani tüm nisbet varlığım fenaya / yokluğa verdim, demektir.           

                                "Fedayna" dır zebhim Hilmi Hak yoluna

                                Bedeldir cananım aşkın yoluna

      Zebih; kesilecek hayvan, kurban, bedel; karşılık, demektir. Kuranı kerimde “Ve fedeynahu bi zıbhın azim.- Ve ona fidye olarak büyük bir kurbanlık verdik” (Saffat- 106) buyrulur. Ki bu ayette, İbrahim as. mın oğlu ismaili kurban etmek teşebbüsüne karşılık, yüce Allahın bir koç kurbanı fidye olarak verdiği beyan ediliyor.

     Buna işaretle Malik Efendi Hz. Hilmi lâkbıyla; "Fedayna" dır / zebhim Hilmi Hak yoluna, bedeldir cananım aşkın yoluna buyuruyor. Yani Hilmi cenab-ı Hak yolunda / uğrunda İsmail (as) gibi kurban olur, çünkü İsmail (as.) kurbanına karşılık koç verilmesi gibi, benim Hak yolunda / uğrunda zebih / kurban olmamın bedeli / karşılığı, ilâh-i aşk yoluyla kavuştuğum cananımdır, (ilâh-i sevgilimdir) diyor. Bunu ifadeyle Niyazi mısri Hz;

Bu yolda canın veren canan alır yerine                                                                                          

Aşk dükkânında anın can ile Pazar olur. Buyurur.   

Her seher bülbül gibi feryad ah

ŞİİR:ABDULMALİK HİLMİ

ŞERHEDEN  (AÇIKLAYAN): NEJDETŞAHİN

                             Her seher bülbül gibi feryad ah

                             Neyledim netdim sana ey padişah

      Bülbüller; zahiren güneş doğmadan evvelki seher vaktinde feryadı figan ederek öterler. Ki buna atıfta bulunularak, ey âlemlerin padişahı olan ilâh-i sevgili, sana ne kusur işledim de her nefeste zikri daim’le feryadı figân, derdinle ah etmeme rağmen cemalini, güzellikler içeren yüzünü göstermiyorsun, buyruluyor.           

                             Gün-be-gün artardı derdim nâle ah

                             Kanlu yaşıla boyandı sinem ah

    Nâle; inleme, sine; göğüs, kalp, anlamında olup, ehl-i kemâl, Allah derdiyle akan gözyaşını kan’la teşbih etmişlerdir. (benzetmişlerdir) Buna göre; ey ilâh-i sevgili, seni görüp sana kavuşma derdim artarak ziyadeleşti de sinem, derdi ilâhi gözyaşlarına boyandı, deniliyor.

                             Çek nikabını cemalin göster bize âh                               

                             Gönlümüzü yaktı celâlin ey ilah

       Nikab; perde, demektir. Ki Allahın celal ve cemal tecellileri, tesiri geniş olup tüm isimler bu iki ana isim etkisi tesiriyle zahir olur. Ve celal ismi tesiriyle mudil (sapkınlık) ismi de zahir olur. Ki mudil ismi mazharıyeti insanı dalalete sapkınlığa götürür de insan, kendine ve cümle eşyaya Hak’tan ayrı vücut nisbet eder. Ve bu dalalet ve cehaletle yapılan nisbetler, cümle eşyada ve kulun kendinde mevcut ve zahir olan Hakk’ın cemalini, yani güzel yüzünü örten hicabı perdeyi oluşturur da, kul rabbin cemalini göremez. İşte Hakk’ın kemal tecellisini yansıtan zamanın mürşidi kâmili, mesleki resul telkini olan âli prensipleri, zikri daimi ve meratibi tevhidi telkin ederek, Hakk’ın cemalini örten cehlin dalaletin perdesini irşadıyla kaldırarak, kulun rabbin cemalini görmesini sağlar. Ve kâmilin irşadıyla aydınlanan bir kul cümle eşyada ve kendi varlığında rabbin cemalini müşahedeye ulaşır.

       Bunu beyanla, gönlümüzü yakan calâl tecelliler perdesini aramızdan çekip kaldır da, cemalini, güzel yüzünü göster bize ey ilâh-i sevgili, buyruluyor.     

                             Yanmışız Mecnun gibi ah-ı aşkıla

                             Reşk ider didem cemal-i merhem ola

        Reşk; kıskanma, kıskanmayı uyandıran, kıskanılmış, hased gıpta veren. Dide; göz, mecnun; Hak aşığı demektir. Zamanın padişahı mecnuna acıyıp huzuruna çağırıp mecnuna;    

 - Hazinelerimden her ne istersen al demiş.

Mecnun;         

- Padişahım bana bir koyun postu vermeniz yeterlidir. Deyince

Padişah;

- Ben hazinelerimi sana açtım hazinelerimdeki kıymetli mücevherleri istemeyip koyun postu istiyorsun, bu acaiplik nedendir deyince.

Mecnun;

- Padişahım koyun postunu sırtıma geçirip, leylanın koyunlarının arasına karışıp, leylayı seyredip leylaya bakacağım demiş.   

    Bunu beyanla, mecnun gibi, İlâh-i aşk ateşi ile yanıp didem (gözüm) seni kıskanarak derdinle ah ederken, cemalini (güzel yüzünü) müşahade etmek benim derdime merhem (ilaç) olur ey ilâhi sevgili, deniliyor.

                              Subh-ı didârın ilahi açıla

                              Hilmi'ya şevkile daim mest ola

     Subh; sabah, didar; görünme, şevk; şiddetli istek, mest; haz, zevk ile kendinden geçmek, demektir. Bu itibarla, Malik Efendi Hz. Hilmi lakabıyla; Ey ilâhi sevgili, seni görememe cehli karanlığı gidip, irfan sabahı açılsın da, şevk-i şiddetle görmeyi arzuladığım cemalini / güzelliğini müşahade zevkiyle Hilmi, daima ebediyen mest olup kendinden geçsin, diyor.     

Nazire-i Gaybî Kuddise Sırruhu

ŞİİR:ABDULMALİK HİLMİ

ŞERHEDEN  (AÇIKLAYAN): NEJDETŞAHİN

                              Nazire-i Gaybî Kuddise Sırruhu

Gaybi Hz.nin beyitlerine Abdülmalik Hilmi Hz.nin yaptığı naziredir, yani eşleme, benzetmedir.

                             Gezme varlık dağına kendine gel hey kendine

                             Er gör vahded bağına kendine gel hey kendine

      Kendine gel; beyanı, uykudan, gaflet uykusundan uyandırmak için kullanılan bir ifade olup, Allahtan gafil olmaktan uyan da, kendine gel anlamındadır.

Gezme varlık dağına; demek, cehaletle cümle âleme ve kendine varlık nisbet edip gezerek kulluk yapma demektir. Ki bunu ifadeyle ibni abbasa hitaben Hz. Resulullah efendimiz;“Vucüdunu kayırma” buyurduğunda İbn-i Abbas;“Ya Resulullah vücudum kusurmudur” deyince Hz.peygamber efendimiz: “Vücudun en büyük günahtır. Onunla hiçbir günah kıyas edilmez.” Buyurmuşlardır. Şeyhül ekber muhiddini arabi Hz. ise, “vücut günahı günahların anasıdır” diyor.

Er gör vahded bağına; ifadesiyle, Allahın ikiliği olmayan vahdetine / birliğine arif olan ehlullahın oluşturduğu, zamanın mürşidi kâmilinin meclisine eriş, o meclise dâhil ol. Ve sende, zikri daim uyanıklığı ve tevhidi hakiki keşfi irfanıyla Allahın vehdetine / birliğine ulaş, deniliyor.

     Buna göre ey insan; Allaha gafil olmaktan zikri daim ile uyanarak kendine gel de, cehaletinden hâsıl olan nisbet vücudu varlığınla yaptığın kulluğunu terk et. Vahdet bağı olan ehlullahın meclisine erişip, o meclisteki zamanın kâmil mürşidinin telkin-i irşadı ile aydınlanıp Hakk’ın birliğine / vahdetine ulaş, buyruluyor.     

                             Vücud İçre kemnâm ol vahded-i Hak'dan agâh ol

                             Sırat üzre budur yol kendine gel hey kendine

     Kemnâm; adı sanı belirsiz, namsız, şöhretsiz. Agâh; haberli, uyanık, sırat; ahirette cennete gitmek için üstünden geçilen yol, köprü, demektir. Ki, kâmilin telkini irşad olan zikri daim ve meratibi tevhid keşfi irfanıyla, kendinin zannettiğin vücudu varlığını fenaya / yokluğa ulaştırarak, Hakk’ın vahdetinden / birliğinden haberli ve uyanık ol. Seni ebedi kurtuluşa götürecek doğru yol budur, deniliyor.  

                             Aref dersin oku sen nefsin sırrın bilesin

                             Kendi kendin bulasın kendine gel hey kendine

      Aref dersi; “Men arefe nefse fekat arefe rabbe- kendini/nefsini bilen rabbini bilir” Hadisi şerifinin hikmeti mahiyetine arif olmaktır. Ki Hz.resulullah efendimizin bu beyanına uyarak kendinin / nefsinin sırrını bil. Ve sende kendi hakikatınla buluşarak kendini bilen ariflerden ol, deniliyor. Çünkü kur’anda; “Kendini / nefsini bilmeyenden başka kim İbrahim dininden / Hanif milletinden yüz çevirir…” (Bakara-130) Buyrulur.     

                             Bab-ı aşkı bul imdi yak hicabı sivayı

                             Sen de gör Hak cemali kendine gel hey kendine

      Bab-ı aşk; aşk kapısı, hicap; perde, siva; gayrıyet, Allah’tan başka olanlar, Hak cemali; Cenab-ı Hakk’ın güzellikler içeren yüzü, demektir. Aşkın kapısı, mürşidi kâmilin âli prensipler, zikri daim ve meratibi tevhid telkinidir. Bu itibarla, tevhid makamlarının keşfi irfanı ile ilâhi aşka eriş. Seni Hak’tan ayıran hicabı / perdeleri ilâh-i aşk ateşiyle yak. Ki sende Hakk’ın cemalini görüp müşahade edenlerden ol, demektir.   

                             Layık mıdır Sani'in bu cüssenin bilmesin

                             Asl-ı hayvan olma sen kendine gel hey kendine

       Sani; her şeyi sanatıyla yaratan Allah, Hayvan; Hayatlı, canlı, diri, demektir. Buna göre; insanın bu âlemde yaşayıp yiyip içmesi, evladı iyale karışması, soğukta üşümesi, sıcaklıktan yanması, acıkması, susaması vb. halleri insanın hayvani tarafıdır. Oysa insanı hayvandan ayıran en belirgin özelliği, akıllı olup ilim tahsil etmesidir. Ve insan tahsil ettiği ilim oranında terakki eder. İlim Allahın sıfat-ı subutiyesindendir. Yani Allahın sabit, değişmeyen, eskimeyen, aşınmayan sıfatlarındandır. Ki tüm sıfatı subutiye gibi ilim sıfatı da Allahın zatından zuhur ettiği için, cümle sıfatı subutiye gibi ilim de zat-ı ilâhi ile kaimdir.

      Bu itibarla Hakikatta ilim, kulu Hakk’ın zatına kavuşturursa ancak ilim kabul edilir. Eğer tahsil edilen bilgi kulu Hakk’a vasıl edip kavuşturmuyorsa o, zan’dır. Ve zan ehilleri hakkında Kur’an-ı kerimde “…ve gerçekten zan, Hakk’tan yana hiç bir fayda vermez.” (Necm- 28) Başka bir ayette ise “Onlar zandan başka hiç bir şeye uymuyorlar. Doğrusu da şu ki; zan, Hakk’tan hiç bir şey ifade etmez…” (Yunus- 36) buyrulur ki, kulu zanlardan arındırıp Hakk’ın zatına kavuşturup vasıl eden ilim, tevhidi hakiki ilmidir. Ve bir kul ancak ilmi tevhidi hakiki keşfi irfanıyla, hayvan gibi yaşamaktan kurtulup terakki ederek yükselip rabbine kavuşarak insanı kâmil olur.  

      Bunu beyanla; Layık mıdır Sani'in bu cüssenin bilmesin. Asl-ı hayvan olma sen kendine gel hey kendine buyruluyor. Ki, Allahın sanatıyla yarattığı cüsseni / kendini bilmemek layıkmı sana. Kendini bilmeyenler ancak bu yeryüzü olan imtihan âlemindeki hayvanlar ve insani hasletlerden uzak, sadece hayvani değerlerle yaşayan insanlardır. Sen kendini bilen ariflerden ol, hayvan gibi olma demektir.    

                             Dünya ile ahiret sende kılmış meskenet

                             Sende hem nar hem cennet kendine gel hey kendine

       Sen insan olmakla, dünya ve ahirete mesken mekân olduğun gibi, hem cehennem narı / ateşi hem cennetler sendedir, buyruluyor. Ki insan cenab-ı Hakk’ın cami ismine mazhar olarak yaratılmıştır. Cami ismi, yerleri ve gökleri, dünya ve ahiret cümle âlemleri kendinde toplayan demektir. Bu itibarla, cami ismine mazhar olmakla insan, dünya ve ahiret cümle âlemleri kendinde toplar. Bunu ifadeyle kur’an’da “İncire, zeytine, Tur dağına ve o emin beldeye yemin ederim ki, biz insanı en güzel biçimde yarattık, sonra onu aşağıların aşağısına indirdik.” (Tin-1…5) buyrulur. Hz. Ali (kv.) ise, “sen kendini küçük zannedersin, oysa sen büyük âlemsin” der. Niyazi mısri Hz. ise;

Kenzi mahfi aşikâr hep sendedir

Yaz u kış leyl ü nehar hep sendedir

İki âlemde ne var hep sendedir

Gayre bakma sende iste sende bul

Men aref sırrına er ko gafleti

Gör ne remzeyler bu insan sureti

Haşr u neşr ile tamuyu cenneti

Gayre bakma sende iste sende bul. Buyurur.

                             "Hüve'z zahiru" göründü hüve'l- batın" göründü

                             Ol bu sırrın mahremi kendine gel hey kendine

       Zahir; açık, aleni olan, gözüken, batın; İç, iç yüz, gizli, sır, demektir. “hüvez-zahiru” göründü “hüvel batın” göründü; ifadesiyle kur’anı Kerim’deki “Hüvel’evvelü vel’ahirü vezzahirü velbatın… O evvel, ahir, zahir ve batın.” (Hadid, 3) ayet beyanı hikmetine işaret ediliyor. Ki bu ayet beyanı, fenafillâh ve bekabillâh kemalâtını içeren kalp makamı müşahadesi imanıyla hakiki / gerçek mümin olmayı ifade eder. Ve bu müşahadeye erişen müminleri ifadeyle kutsi beyanında cenab-ı Hak, “ben yerlerime ve göklerime sığmam, ancak mümin kulumun kalbine sığarım” (hadisi kutsi) buyurur.

       İşte böyle bir müşahadeyle hakiki mümin olanlar, gerek zahir olup açığa çıkmış mevcudatta, gerek batın olup henüz açığa çıkmamış ve malumattaki tüm tecellilerde Hakk’ı müşahade kemalâtıyla, insanı kâmil olur. Bunu ifadeyle "Hüve'z zahiru" göründü hüve'l- batın" göründü, ol bu sırrın mahremi kendine gel hey kendine. Buyruluyor ki, yüce Allahın zahir ve batın cümle tecellilerinin sırrı müşahdesiyle gönlüne / kalbine sığıp yerleştiği, hakiki / gerçek müminlerden ol, demektir.

                             Malik mirat-i Haksan kendi kendine baksan

                             Gayb-i nüma-yı cihansın kendine gel hey kendine

      Gaybi; şeyh gaybi Hz. Nümâ; Gösteren, gözüken Demektir. Buna göre, “…Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım…” (Bakara-30) ayet beyanından açıkça anlaşıldığı gibi, cenab-ı Hakk’ın yeryüzündeki halifesi Âdem (as) olup, her Âdemoğlunda / insanda Hakk’ın halifeliği potansiyel olarak vardır. Ve her insanda var olan halifelik potansiyeli, insanı kâmilden âdemiyet marifet ve kemalatı olarak aktif ve zahir olduğundan insanı kâmil, Hakk’ın halifesi ve Hakk’ın kemalini yansıtan miratdır / aynadır. Hz. pirin birinci kuşak halifelerinden kavadarlı Hacı kadir bey Hz; “Âdem Hakk’ın cem, hazretül cem ve cemmül cem zuhuruna halife oldu” diyor.

     Bunu ifadeyle, insanı kâmil ve gerçek / hakiki müminlerden olan Malik Efendi Hz. kendini muhatap ederek; Malik mirat-i Haksan kendi kendine baksan, diyor. Yani ey Malik eğer kendini bilirsen, Hakk’ın cümle âlemlerde ve tüm varlıklardaki tecellilerinin kemalini (kemal tecellerini) yansıtan mirat / ayna olduğuna arif olursun, demektir. Gayb-i Hz. ise; Gayb-i nüma-yı cihansın buyuruyor. Yani ey gayb-i sen nümayı Hak’sın, Hakk’ı kemal ile açığa çıkarıp gösteren mazharsın, demektir.