GAZELİN SADELEŞMESİ

Mesleki melâmi hizmetkarlarından Prizrenli Mehmet Kâmil İbnil hac yakub Toska hazretlerinin bin üç yüz kırk sekiz senesi Şaban ayında köprülü kazasına bağlı menluçe kıryesinde bulunduğu sırada Prizren melâmi dergahının postunda oturan Hak yolunun yolcusu Hacı Ömer Lütfi efendi kuddesallâhü sırrâl azizin bir gazelini şerh ve açıklamak üzere fakirin gönlüne gelen doğuşların telmih sanatıyla kaleme alınmasıdır.

 

GAZEL

 

Aşkın nedir ezvakın?                                 Meyhaneye sorsunlar

Eşvâkini uşşâkın                                        Peymaneye sorsunlar

 

Aşkın zevklerini meyhaneye sorsunlar. Aşk nedir? Aşk; Şu şeydir ki, muhabbetin fazlalığıdır. Ezvâk; Zevkin cemidir. Muhabbetin zevkini meyhaneden sor. Meyhane nedir? Meyhane şu şeydir ki orada rakı ve şarap içilir. Meyhane dahi iki kısımdır: Biri zahiri meyhane ki tarif olundu bu zahiri meyhanede bulunmak ve şarhoş edecek şeyleri içmek mü’minler için kesinlikle haramdır. İkinci meyhane şu şeydir ki Meclisi irfandır. Nitekim cenabı Hak Kur’anı keriminde buyurur; Zariyat-56, “Vema halektül cinne vel inse illâ liyağbüdün” Türkçesi; Cenabı Allah buyurdu ki, “Ben azimüşşan insanlarla cinleri ancak bana ibadet etsinler için halk ettim.” İbni Abbas radıyallahü anh hazretleri liyağbüdün kelimesini eyliyağrüfün ile tefsir ediyor. Yani irfaniyet hasıl etsinler demektir. Buradan da anlaşılıyor ki, İkinci meyhaneden murad; irfan meclisleridir. Yani ariflerin bir yerde toplanıp “Allah sohbeti” ettikleri yerdir. Burası sohbet için özel olarak hazırlanmış bir yer değildir. Arifler nerede bulunur ve muhabbeti ilâhiye zuhur ederse orası aşk meyhanesi ve hakiki meyhanedir. Hakiki sohbetin zevkini, hakiki meyhaneden sormak yani meclisi irfanda bulunup sohbetlerinden âşina olmak ve zevklenmek demektir.

Eşvâkini uşşâkın                      peymaneye sorsunlar

 

Eşvâk; şevkin cemidir. Şevk ise istek ve arzulardır. Uşşak; Aşıkların cemidir. Peymâne; Şarap ile dolu olan kadehe derler. Şaraptan maksad; Muhabbeti ilâhiyedir. Kadehden murad; Salikin kalbidir. Beytin manası  şöyle olur ki Aşıkların arzu ve isteklerini peymaneye sorsunlar, yani muhabbeti ilâhiyeye âşina mürşidi kamilden sorsunlar demektir. Hazret ikinci beytinde buyurur:

 

Hak’kın ne imiş zevki?              Gönlün ne imiş şevki

Esrarı meyi aşkı                          Mestaneye sorsunlar

 

Hak’kın zevki gönlün şevki ve aşk şarabının esrarını mest olanlardan sor. Mestlik dahi iki kısımdır birincisi; Zahiri şaraptan bir kimse bir miktar içerse biraz aklı gider. Biraz daha içerse fazla aklı gider. Aşırı derecede içerse bütün aklı gider ve mest olur. İkinci mestlik de şu şeydir ki; Mürşidi kamil vasıtasıyla salike bir kadeh verilir. Yani tevhid makamlarından tevhidi efal tarif olunduğu zaman o salikin kendi işi ve alemin işi olmadığını ve işleyen Hak olduğunu anlar. Fakat bilişi, duyuşu, görüşü, dirliği, söyleyişi, murad etmesi, kuvvet ve  kudreti vardır. Mürşidi kamil vasıtasıyla ikinci bir kadeh verildiğinde yani tevhidi sıfat tarif edildiğinde o salikin bilişi, duyuşu, görüşü, söyleyişi, murad etmesi, kuvvet ve kudreti kalkar ve bu sıfatların Hak’kın olduğunu anlar amma yine bir bakiyesi vardır o da vücuddur. Mürşidi kamil üçüncü kadehi verdiğinde yani tevhidi zatı telkin ettiğinde, salikin vücudu da kalkar, bütün bütün mest olur. Kendinden ve alemden hiç haberi olmaz. Hak’kın zevkini gönlün şevkini ve aşk şarabının esrarını böyle mest olanlardan sor. Yani tevhidi zat saliki gibi mest olmanın yolu nasıl olduğunu bu yerden geçenlerden yani bir halden bir hale geçip ayılanlardan sorup öğrenmek gerekir. Bu gibi tevhidi zat salikinin halini açık edip ortaya koymak amacıyla aziz kuddisallahü sırra üçüncü beytiyle buyurur.

 

Terk eylemiş ağyari                 Kâküldür anın yâri

Zülfündeki esrarı                     ol şâneye sorsunlar.

 

Yukarıda beyan olunan tevhidi zat saliki bütün ağyari terk etmiştir. Cenabı Hak’tan ve ilahi vücuttan başka bir şey göremez. Kâküldür anın yâri demesinden maksad; Gönlün zahirde manası zülüftür. Zülüf ise siyahtır. Siyah dahi alemi gaybi hüviyyete işarettir. Tevhidi zat saliki alemi gaybi hüviyyettedir. Zülüf alemi gaybi hüviyyete işaret olunca zülüfün esrarını ol şâneye sorsunlar. Şane: Lügatte tarakdır. Tarak ise zülfün esrarını bilir. Çünkü zülüfle tarağın birbirine teması yani yapışması vardır. Taraktan murad: Mürşidi kâmildir. Nitekim tarak zülüfün ilişiklerini açar. Mürşidi kâmilde salikin kalbinde olan ilişiklerini açar. Sende ey salik! Müşküllerini, mürşidi kâmilden sor demektir. Bu mürşidi kâmilin, teşbih yoluyla vasıflarını belirterek,  hazret buyurur ki,

 

Ferzâne bil anı                           Dil oldu debistanı

Bu hikmeti Lokmanı                  Ferzâneye sorsunlar.

 

Ferzâne şudur ki hekimdir. Bereket ve rahmet bulmuş ve nefsani kayıtlardan geçmiş olandır ki mürşidi kâmildir. Dil; Gönüldür. Debistan ise: Okul ve dersane demektir. Hikmeti Lokmandan murad; Her şeyi yerli yerine koyandır. Beytin manası şöyle olur ki: Mürşidi kâmil merâtibi tevhidi gönül mektebinde okuyup her şeyi yerli yerine koyandır. Kendi dersinin mürşidi kâmilin nefesinde okunmasına dair cenabı Hak, kur’anı hükmünde işaret yoluyla buyurur; İsra-14, “İkra kitâbeke kefi bi nefsike el yevme aleyke haseben.” Bu ayeti kerimenin Türkçesi: “Ey insan! Sen kendi kitabını kendi nefsinde oku. Hesap gününde o kitap sana kifayet eder.” İnsandan murad: Hazreti fahri kâinat sallallahü aleyhi vessellemdir. Mürşidi kâmil dahi hazreti peygamberin tam varisi olduğundan bu ayeti kerimenin manası mürşidi kâmili de kapsar. Manayı işaret: Ey salik! Mürşidi kâmilin yardımıyla kalbinden mâsivayı bütün bütün ayıkla. Masivadan kalbinde hiç eser kalmasın. Çünkü kalbinden masiva çıkınca o kalpte Allah’tan başka bir şey kalmaz. Zira kalpte Allah olunca masivaya yer kalır mı? Elbette kalmaz. Bir kalpte hem masiva hem Allah bulunamaz. Böyle masiva bulunmayan bir kalp hakkında cenabı Hak hadisi kutsisinde buyurur: “Mâ veseagi erzi velâ semâi velâkin vesegani kalbü abdi minettegiyyil vera.” Bu hadisi kudsinin Türkçesi: “Beni yer ve gök sığmadı, ancak mü’min ve takva sahibi olan kulumun kalbi sığdı.” Mütteki; İttika eden yani Cenabı Allah’tan korkup yasaklamış olduğu şeylerden çekinendir. Vera ise; takva yani gerekli olmayan hususlardan sakınıp çekinenlerdir. Kalbinde cenabı Hak’tan başka bir şey bulunamaz. Bulanamadığı surette masivaya yer kalır mı? Elbette kalmaz. Kalmayınca her şeyi yerli yerinde Lokman hekim gibi kor. Ey salik!  Bu gibi kalbin hallerini, böyle bir rahmet deryasına gark olmuş ve nefsani kayıtlardan kurtulmuş olandan sor. Yani mürşidi kâmile teslim olmakla beraber her emrine sadık ol ve boyun eğ. Bu sebebdendir ki mürşidi kâmilin bazı hallerini benzetme ve misal  yoluyla, üstadımız kuddise sırra buyurur:

 

Ruhsare-i pür hâli                             akıl anlamaz ol hâli

Mecnundaki ahvâli                           divaneye sorsunlar.

 

Ruhsare; Yanak. Pür; Dolu. Hal; Benekler. Akıldan murad; Aklı meaş sahibidir. Mecnun; Deli, divane demektir.

        Beytin manası şöyle olur ki: Sevgilinin yanağında dolu olan benekleri aklı meaş sahibi anlayamaz. Bu beneklerin neye işaret olduğunu ve sevgilinin halini divaneden sor demektir. Manayı işaret: Mahbubtan murad; Mürşidi kâmildir. Yanağındaki benekler ise; Tevhidde olan ince ince meselelerdir. Bu tevhid meselesini aklı meaş sahibi anlayamaz. Mecnundaki ahvâli divaneye sorsunlar; Burada mecnundan maksad fenayı tam salikidir. Nitekim mecnun Leyla’ya aşık idi Leyla’dan başka bir şeyi zikir ve fikir etmez idi. Bu zikir ve fikir sebebiyle Leyla’yı hakiki mecnunun kendi vücudunda tecelli etti. Bu zaman da Leyla mecnunun karşısına çıkıp dedi ki, “Ey mecnun! İşte Leyla benim bana bak.” Mecnun cevaben dedi ki, “var git Leyla ki ben mevlayı buldum.” Yani bende hakikat Leyla tecelli etti ve Leyla’dan firar etti. Çünkü Leyla’nın cismi ve sureti Mecnun’a masiva olduğundan Mecnun masivadan kaçtı. Mecnun masivadan kaçtığı gibi aklı meaş sahibleri de tevhitten kaçarlar. Çünkü bunların kalpleri taş gibidir ve masiva ile meşguldür. Bu durumda olan kimseleri Cenabı vâcib el vücud hazretleri kötüleme makamında buyurur: Zümer-22, “Feveylün lil kâsiyeti kulubühüm min zikrillâhi ülâike fi dalâlin mübin.” Türkçesi: “Azabın şiddeti şu kimseleredir ki, kim Allah’ü tealâ’nın zikrini işittiğinde kalblerine kasvet gelir.” Kasvet ise gam ve tasaya tutulmaktır. Çünkü onlar zahirende dalalettedirler. Diğer ayeti kerimede de, Zümer-45 “Ve iza zükirallâhü vahdehu ismeezzeti kulubüllezine lâ yü’minüne bil ahreti ve iza zükirâllezine min dünihi izâhüm yestebş irun.” Türkçesi: “Nerede Allahü tealâ’nın vahdâniyeti ve muhabbeti zikir olunsa, ahirete imanları olmayanın kalbleri ürker.” Yani kalblerine sıkıntı gelir. Ve Allah’ü tealâ’nın gayrisi yani masivadan her ne zikir olunsa, kalblerinde olan o sıkıntı geçip ferahlanırlar. Başka bir  ayeti kerimede buyurulur: Araf-179, “Velegad zera’ne licehenneme kesiran minel cine vel insilehüm kulubün lâ yefgahüna bihâ velehüm aynün lâyübsirune bihâ velehüm âzânün lâ yesmeune bihâ ülâike kel enâme bel hüm edallü ülâike hümül gâfilün.” Türkçesi: “Biz, insanlardan birçok kimseleri cehennem için hâlk ettik. Anların kalpleri var ki onunla hayır ve hidayeti bilmezler. Yani Hak’kı idrak etmezler. Ve onların gözleri var ki onunla Allah’ü tealâ’nın yarattıklarına ibret gözüyle bakmazlar. Gördükleri taş ve ağaçtır, hakikat üzre göremezler. Ve onların kulakları var ki, onunla Kur’an sözünü ve hak kelamını işitmezler. Bu insan sözü, bu hayvan sesi diye işitirler. Fakat ses kimindir, çağıran kimdir bilmezler. Bunlar hayvan gibidir, belki hayvandan daha aşağıdır. Yani yolunu pek ziyade şaşırmış olanlardır. Hayvan kendisine zararlı ve faydalı olan şeyi bilmeye ilmi fıtriyesi vardır. Bunlar ise onu da kaybetmişlerdir. Çünkü bunlar kalplerini, gözlerini, kulaklarını ve bütün âza ve cevâhirini dünya geçimine hasr etmişlerdir. Gerçektir ki bunlar aklı meaş sahibleridir. Bunların arzuları sırf dünyaya aittir. Tevhidin ince ince meselelerini anlamaz ve tevhidde bulunan kimselere de derler ki bunlar boşuna zaman geçiriyorlar, nasıl idare olacaklarını düşünmezler de böyle boş ve veresiye olan şeylere kapılırlar diye alay ederler. Halbuki bunlar kalpleri taş gibi olan gafillerdir. Bu gafiller hakkında hazret buyurur:

 

Gafil ne bilir aşkın                         Ol nâri sefâ şevkin

Mahv ile fena zevkin                     pervâneye sorsunlar.

 

Yukarıda beyan olunan ve kalpleri taş gibi olan gafiller ne bilir ki, tevhitte aşk varmış. Tevhide dahil olanların arzu ve istekleri ise aşk ateşi ile yanmaktır. Mahv ile fena zevkin pervaneye sorsunlar denilmişti. Mertebe-i mahviyeti mahv olmayan bir kimse bilemez. Pervaneden murad; Ehli fenadır. Bu gibi halleri ehli fenadan öğren demektir. Çünkü bunlar ehli kalbdir. Ehli kalbi beyan için aziz kuddisallahü sırral âlâ buyurur :

 

Dil kâbe-i Hak oldu                  ezvâkıyla hep doldu

Hak’kıyla neler buldu               ol hâneye sorsunlar

 

Fena makamında olan salikin kalbi kabe-i Hak oldu. Çünkü fena saliki, gönlünde Hak’tan başka bir şey olmadığını anlayıp zevk etti. Zevk edince salikin kalbi daima zevkle doludur. Doludur amma o salikin kalbi Hak’tan ne gördüğünü böyle bir kalb sahibine sor demektir. Zira böyle kalb sahipleri ruh sahibidir. Bu sebepdendir ki, ruha dair hazret ne buyurur:

 

Bir nokta var insanda                  ol zübdedir ekvanda

Sırrı demi Hak canda                  cananeye sorsunlar.

 

Noktadan maksad;  ruhu insandır. Ruhu insan da kainatın özüdür. Yani ruhu Muhammed sallallahü aleyhi vessellemdir. Dem ise; Nefsü rahmandır. Cânanede; Sevgilidir. Beytin manası şöyle olur ki: İnsanda bir nokta vardır. O nokta kainatın özüdür ki, ruhu Muhammed sallallahü aleyhi vessellemdir. “Evvela mâ halekallahü ruhi” hadisi şerifi buna işarettir. Cenabı Hak Kur’anı keriminde buyurur: Hicr-29 “Ve nefahtü fihi min ruhi.” Yani “İnsana ben kendi ruhumdan üfledim” demektir. Ruhi Muhammedi sallallahü aleyhi vessellem salikin kalbinde  mevcuddur ki ilahi nefhadır. O nefha dahi mürşidi kâmilin tarifatıdır. Çünkü mürşidi kâmilin tarifatı nefesi rahmandır. Nefsi rahman olunca, ilahi nefha olur. Bunun için mürşidi kâmil salike iptidâ zikri daim ve şuhudu tarif eder. Zikri daim ve şuhuduna delil şudur ki, Cenabı Hak Kur’anı keriminde buyurur; Ali İmran-191 “Ellezine yezkürünâllahü kıyâmen kuuden ve cünübihim ve tefekkerüne fi hâlkis semâvati vel erzi rabbenâ mâ halekte hâzâ bâtilen subhâneke fekinâ azâbennar.”  Bu ayeti kerimenin Türkçesi: “Kâmil bir akıl ve iman ile vasıflanmış olan kimseler Allah’ü tealâ hazretlerini ayakta, otururken, yatarken, sağda ve solda daima zikir ederler. Bu zikir ile beraber göklerin ve yerin yaratılışında yüce yaratıcıyı kalben tefekkür ederler. Yani gökler ile yeri Cenabı Allah halk etti. Göklerde ve yerde olan mahlukatın hiçbirisi abes yani boşuna yaratılmadı. İlâhi sen abes ve bâtıl şey yaratmaklıktan münezzehsin. Bizi lütuf ve ihsanınla cehennem ateşinden koru.” Salik için zikir ile fikir iki kanatdır. Bu kanatlarla yüceliğe uruç ederler yani tevhid mertebelerine çıkarlar Ve bu yükselme sebebiyle canlarındaki nefesi rahman olan sırrı anlarlar. Bu nefesi rahman sırrını cananeye sorsunlar. Cânaneden maksat; Mürşidi Kâmildir ki zikri daimi ve şuhudu mürşidi kâmilden sorulması gerekir. Çünkü mürşidi kâmil nefesi rahman sahibidir. Böyle olunca nefesi rahman sahibi hakkında hazret ne buyurur:

 

Dil tahtı Süleyman’dır                       Kâşane-i cânandır

Canâni ne sultandır                            Kâşaneye sorsunlar.

 

Mürşidi kâmil nefesi rahman sahibi olunca onun gönlünde Süleyman mevcuttur. Süleyman’dan murad; Tasarrufdur. Nitekim hazreti Süleyman aleyhisselam kurt,  kuş, cin, insan ve rüzgâr vesairi şeylere tasarruf ederdi. Yani isterse bunlar üzerinde hüküm verirdi. Mürşidi kâmilde salikin kalbinde tasarruf edip, hükmeder ki nefesi rahmanla zikir ve fikri, salikin kalbine ilkâ eder. Kâşane, padişahlara mahsus olan müzeyyen bir binadır. Salikin kalbi de o binaya benzetilir. Çünkü salikin kalbi, zikir ve fikirle donatılmıştır. Zikirle bezenmiş kalpte salikin sevgilisi olan sultan durur. Sultandan murad; Cenabı Allah’tır. Kâşaneye sorsunlar; Yani o binada oturan sevgilinin halleri binaya sorulsun ki salikin kalbine danışılsın. Salikin kalbi her hakikatı bilir ve âşinadır. “İstefti kalbike” hadisi şerifi buna işarettir ki, hazreti peygamber sallallhü aleyhi vessellem Yemen ahalisini dine davet etmek için ashabı kiramdan ve aşere-i mübeşşereden Ebu Ubeyde ibnil hac hazretlerini gönderdi. Ebu Ubeyde radıyallahü anh dedi ki, “Ya resulallah ben oraya gittiğimde ne ile amel edeyim?” hazreti fahri kainat efendimiz sallallahü aleyhi vessellem “Kur’an ile amel et dedi” Ebu Ubeyde dedi ki, “Kur’an da olmayan bir meseleye rastlarsam ne yapayım?” Peygamberimiz sallallhü aleyhi vessellem “Kur’an da bu meseleye ait çözüm bulamazsan benim hadisim ile amel et.” Ebu ubeyde sual etti ki, “Ya hadis de çözüm olmuyorsa ne yapayım?” Bunun üzerine hazreti nebi muhterem sallallhü aleyhi vessellem buyurdu: “İstefti kalbike” yani Kur’an ve hadiste bulamadığın bir mesele için kalbinden fetvayı al. Yani kalbine müracaat et. Kalbin nasıl der ise öylece amel et. Buradan bizlere de hisse vardır. Tevhid yolunda bir meseleyi anlayamadığımız zaman kalbimize müracaat edelim. O meseleyi kalp halleder müşkülde bırakmaz demektir. Saf kalp hakkında yine hazret buyurur:

 

Ol düre-i beyzâyi                                    Esrârı süveydâyı

Goncine-i ahfâyı                                     Virâneye sorsunlar.

 

Düre-i Beyza: Beyaz inci. Esrar: Sırrın cemi. Süveydâ: Yürekte olan siyah nokta, kalpteki sevgi ve dane-i dil de denir. Ekseriya kalpten kinâye olarak kullanılır. Goncine: Hazine. Ahfa: Pek gizli. Virane: Harâbe olmuş, yani yıkılmış demektir. Dürre-i Beyza yani beyaz inciden maksad: Zikir ve fikir ile bezenmiş salikin kalbinde olan siyah nokta yani kalpte olan tevhid sırlarının çıkarılmasıdır. Goncine-i ahfada: Zikir ve fikirle süslenmiş olan kalpteki ilahi marifettir. Virane ise: Fenayı tam mertebesinde bulunan saliktir. Beytin manası şöyle olur ki: Zikir ve fikirle bezenen salikin kalbi yani meratibi fenayı zevk eden bu gibi kalbin hallerini onlar bilir. Fenayı tam da bulunmayanlar bilmez demektir. Çünkü ehli fenanın sohbeti hep meratibi fena iledir. Merâtibi fenada bulunan salikin muhabbeti nisbetsiz olduğundan çok tatlıdır. Hazret son olarak  buyurur:

 

 

Gör âb ile bu kilde                                 Goncine var ol ilde

Lütfi sedefi dilde                                   Dürdâneye sorsunlar.

 

Âb; Su. Kil; Toprak. Goncine; Hazine. İl; Memleket. Sedef; Bir nevi balık ki bu balıklar nisan ayında yağmur yağdığında ağızlarını açarlar. Yağan yağmur taneleri, bazı balığın ağzına bir ve bazı balığın ağzına da birkaç tane isabet edip girer. Girince bu balıklar ağızlarını kapayıp denizin dibine inerler. Orada otururlar ve hiç hareket etmezler. Orada yani bulundukları yerde hiç kımıldamazlar. Böyle yapmakla o yağmur tanesi balık karnında bir kıymetli cevher olur ki ona dürdâne derler. O dürdâne de balığın karnına isabet eden bir yağmur tanesinden hasıl olana derler ki bunun pahası takdir edilemez padişahlara layıktır. Manayı işareti: Su ile topraktan murad; Anâsırdır. Yani suret itibarı ile kâmil de bizim gibi anâsırdan meydana gelmiştir. Fakat o anasır bir memleketi insaniye olup o memleketi insaniyede hazine mevcuttur. Hazineden murad: Kâmilin tarifâtıdır. Sedef ise: Salikin kalbidir. Bundan dolayı, nisan ayında yağan yağmur tanesi balığın karnında korunmak suretiyle bir cevhere dönüşür. Çok kıymetli olan bu cevher padişahlara layıktır. Salikte, mürşidi kâmilin telkinini kalbinde muhafaza ederse o da böyle kıymetli bir cevhere sahip olur. Nisan ise bahar zamanıdır. Bahar zamanında çiçekler açar ve her tarafı bir güzellik kaplar. Salik de, mürşidin emrini tutup, muhafaza ederse o salikten de tevhid çiçekleri zahir olur. Tevhid çiçekleri demek; Salikin güzel ahlâkı ve ilahi marifetin zahir olması demektir. Bunlara sahip olan bir salik Allah ve insanlar katında makbul olur. Yağmur ise; İlahi yardımdır ki güzel ahlak sahibi olan salikten ilahi yardım hiç eksik olmaz. Eğer böyle kıymetli cevhere sahip olmak arzu edilirse sahibinden aransın ki o da mürşidi kâmildir. O’nu  bulup vereceği  tarifat dairesinde hareket etmekle elde edilir. İlla başka türlü olamaz demektir. Hidayet Allah’tandır. Allah bu yolda irşat etsin. Amin. Hamd alemlerin rabbi olan Allah’a aittir. 1348 senesinin şaban ayı pazartesi günü tamamlanmıştır…..

 

Sadeleştiren

Mehmet Naci GÜNEY

NUTKU ŞERİFİN SADELEŞMESİ

     Selanik’te yaşamış büyük Melami şeyh ve halifelerinden olan Ali Urfi Efendi Hazretleri 1305 hicri yılında vefat etmiş ve mevlihane kapısı yakınlarında Hak’kın rahmetine defn edilmiştir. Yazmış olduğu nutku şerifi Mayadağlı Melami ariflerinden İsmail Hakkı efendi tarafından şerh edilmiştir.

 

Babamda ben baba iken, babam doğurdu anamı

Anamda meme emerken, anam doğurdu babamı

Babam doğurdu anamı, anam büyüttü babamı

İkiside birlik idi, idlâk etmeden anamı

Böyle bir zerde-i mâder değilim sanmayın ebter

Babamla ahd ettim, oldum ki, doğurdu anamı

Babam bana veled dedi, her emrine muti kıldı

Anam mahremsin dedi, görmedim vechi anamı

Münkir buna deme lâ lâ, başına gelmemişdir zira

Bu sırdır hafiyül hifâ, bilen bilir o anamı

Babamı görürüm herbar böyle vermişdik ikrâr

Vechin göstermedi zira anınçün görmem anamı

Bu sözler bilmece değil, nefsil emirde hilâf değil

Urfi,deli şarhoş değil, söylerim baba anamı.

 

                                                             NUTKU ŞERİFİN SADELEŞMİŞ ŞERHİ

                                                                BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

 

Babamda ben baba iken,babam doğurdu anamı

Anamda meme emerken,anam doğurdu babamı

 

Bu doğurmak unsur bedene ait alışılmış doğurma şeklinde anlaşılır ise, baba anayı, ana babayı doğurması mümkün olmadığı gibi bu beyitlerin manasını da zihinlere sığdırmak olası değildir. Fakat bu sözler, seyri sülük erbabının kesin olan mertebelerle zevk ve müşahede ile keşf ettiği ilâhi tecelliler olmakla beraber melâmi tayfasınca bilgi ve manası açıktır. Ben zatımda zat ile zat iken zatım izhar etti sıfatımı, sıfatım levhasında ilmi ledün dersi ile beslenirken, sıfatım gösterdi zatımı. Demek olur ki zatımda bizzat zat iken zatıma olan muhabbetim sayesinde, zatımın hükmü ile sıfatım zahir oldu. Çünkü bu sıfatla mevsuf olan Hak’tır. Sıfatların mevsufu Hak’tan başkası olmadığı halde bu sıfatı kendisine nispet etmek bilgisizliktir. Ancak nefsine arif olup nefsinde Hak’ka arif olan kâmilin kendi varlığından bir eser kalmadığında Hak onda ayniyeti ile zahir olur. Onun lisanından her kelamı söyleyen Hak olur. Hak zatında mutlakiyetiyle sıfat ve esmaya ihtiyacı yok iken yani sırf zat iken zatına olan sevgisi ve ilgisiyle, sıfat ve esma kesreti ile zahir olmayı istedi. Bende Hak’kın vücudunda yoklukta idim. Ademiyetimi arif olmadığım halde enel mevcuttur der iken Hak’kın zatına olan muhabbeti sıfatlarını açığa çıkardı. Zat: Baba, sıfat: Ana, bende evlat oldum. Babamın doğurduğu anamın babamdan ayrı olmadığı halde, babamın vücudundan bitirdiği hakikat meyvelerinden ve akıttığı irfaniyet çeşmelerinden beslenir iken benimde benliğim olmaksızın benden bana zahir olmakla ferdâniyyet(teklik) hâsıl oldu. Buraları da sülük ehline açıktır, gerçek bir  zevk ile açığa çıkar. İnsanların lisanında devran eden dedikoduya uygun açıklamaları ve tafsilâtı kabul etmediği için ârifi kâmil Ali Urfi efendi bu nutku söyledikten  sonra daha geniş olarak ve tekrar ederek;     

                                                                    

Babam doğurdu anamı, anam büyüttü babamı

İkiside birlik idi, idlâk etmeden anamı

 

        Beytini buyurmuşlardır. Yani zatım, sıfatımı açığa çıkardı demek olur. Baba değer verdiği mutlak zatının dahilinde ve haricindeki bağı gereği her yerde bulunmasından da mutlak olduğu halde kendi vücudundaki Vücut değeri olmayan kendi sıfatını esma kesreti ile zahir etmesinin tam anlayış ve zevki makam ve mertebe gören salike açıktır. Vehimlerde şekillenip halkın anlayışına perde olan ikilik nispeti, her bir ismin hükmüne göre hayal gücünde belirir. Şahısların olabilene verdiği değerin imkân ve derecesi, kendi istidat ve kabiliyetlerine göredir. Kâmiller bu esrarı öğrencilerine misallerle ve abartılı kelimelerle anlatır. Çünkü bir salik katında ikilik nispeti zengin katında fakir demek ise, Hakkın zenginliği yanında kulun fakirliğini ilan etmesi ile bu zenginliğe ortak olması imkânsızdır. Bundan dolayı, fakirin imkânı zenginliğe zıt değer olan ölümle gelen yokluktur. Bununla birlikte zengin ile fakirin farkı mukayyet ve mutlak itibarından ibarettir. Fakirin zenginde yokluğu halinde zenginin ehadiyyetinden,

                    

Böyle bir zâde-i mâder değilim sanmayın ebter

Babamla ahd ettim oldum ki,doğurdu anamı

 

        Beytini buyururlar. Kendinle beraber bütün mümkünâtın vâcibil vücuttaki geçerliliği lâ mevcud olan fakirlikten uzak olmadığı ve bu fakirlik, zenginliğe karşı gösterilen yokluktur. Arifi kâmilin boş olarak isimlendirdiği ruhsuz değerlerin ledünniyatının (iç anlamı, hikmeti)  bilinmesi için ana baba ile veledin yani zat, sıfat ile esmanın vahdetin kesret ile açığa çıkmasıyla âşıkların lisanında devran eden aşk kelimesinin, çirkeflik ve pislik içeren sözlerden ayrılmasını söylemiştir. Böyle bir zatın evladıyım ki ebedi olarak soyum kesilmez. Zâtımın bizzatı zat anında, sıfatımın esmâ ile zahir olmasını ben zâtım ile istedim dedikten sonra ana, baba, veled ve her bir şahsı gayrı görmemek için fertliğin tekliğinden,

 

Babam bana veled dedi, her emrine muti kıldı

Anam mahremsin dedi, görmedim vechi anamı

 

        Beytini buyururlar. Yani ferdaniyyet, ehadiyyet katında sıfatın sebebi olmadığı açık ise de bilinen dört anasıra nispet olunursa; su ile toprak baba, sıcaklık ile soğukluk ana olur. Toprak içinde su ve her su altında toprak mevcut olup bir çekirdeği toprak içine gömseler toprakta mevcut olan su ile gıdalanıp sıcaklık ve nemin terbiyesiyle cinsinin aynı bir ağaç meydana gelir. Bu durumda su ve toprak baba, ateş ve hava anası olur. Bu şekilde gelişme ve büyüme bir müddet devam eder sonunda su toprağa karışır. Bunun için o ağacın unsurundaki bileşimin asıl ve mümkün olanı bilinirse inkâr edenin inkârdaki cesareti tabiatı gereği olduğu ortaya çıkar, böyle akla hitâben,

 

Münkir buna deme lâ lâ, başına gelmemişdir zira

Bu sırdır hafiyül hifâ, bilen bilir o anamı

 

Buyurmuşlardır. Çünkü gizliden gizli olan bu esrar gayet belli ve âşikar olduğu halde her inkar edenin başına gelmiştir. Fakat münkirler lâ, arifler illâ deyip  bilen bilmiş bilmeyenler inkarda kalmışlardır. Bununla beraber münkirin inkârını hükümsüz bıraktıktan sonra sâlikin de şüphede kalmaması için,

 

Babamı görürüm herbar böyle vermişdik ikrâr

Vechin göstermedi zira anınçün görmem anamı

 

        Buyurmuşlardır. Daha önce geniş açıklaması yapıldığı üzere nefsine ârif olan kâmilin her defasında  zatından  gayri bir yüz görmediği ve sıfatını hariçte vücudu olmaksızın bir’ in varlığında yani anasını babası vücudunda vücutsuz şuhut ederek ve kendisi babası vücudunda yok olup babası onun ayni olarak zat, sıfat ve esmâ ile isimlenmesi üzerine; ana, baba ve evladın gerçek değerleri zevkinde açığa çıkar. Oluşan zevkler onların lisanında devran eder. Arifler bu zevklerin açığa çıkışını gıda edindikleri için ve zati zevklerin başkasına açılması ve ilan edilmesi de mümkün olmadığı için bu değerler özellikle ariflerin zevklerinde anlam kazanır. Gayriyetle zahir olan akıl ehli kişiler anlayış ve idraklarına sığdırmaları mümkün olmayan abartılı sözleri arifler yüksek anlayışlarıyla zevk ederler. Buna benzer mutlak kelamların ayrıntılı açıklamasını akıl ehillerinin bir şekilde kabul etmediği gibi her salikin şuhudunda açığa çıkan bütün manaları da içine alan onların zevkinde çeşitlenmiş bu manaları kabul etmedikleri için defalarca uyarılır. Neticede,

             

Bu sözler bilmece değil, nefsil emirde hilâf değil

Urfi, deli şarhoş değil, söylerim baba anamı.

 

        Buyurmuşlardır. Çünkü akıl ehli kişilerin düşüncesinde şekillendirdiği mabuda abid olması gerçeğe uygun olsa ortada ayrılık ve zıtlık olmazdı. Halkın dilinde olan uyuşmazlık gerçeğin yokluğa uygunluğu açısından zahir olmaktadır. Akıl ehli kişilerin görüşüne göre bunu bir kimse bilmece olarak söylemiş veya bir şarhoş ya da bir deli söylemiş diye bu şekildeki kibar kelam sözlerin hiçbir kitapta yeri ve yurdu yoktur gibi sözlerle ayıplaması doğaldır. Kaldı ki, hakikat ehilinin zevkinde hasıl olup gerçeğe uygun zatından zatına tenezzül ederek babası yüz seneden yüz elli, anası o yüzde bir elli doğmaz ve doğurmaz. Zatında aynı veled o elli zevk ve şuhuttan meydana gelip çocuk ana’da, ananın tekliğiyle birlikteliği zahir olur. En iyisini bilen Allah’tır….

 

 

 

Sadeleştiren

Mehmet Naci GÜNEY

REHBERİ SALATIN SADELEŞMESİ

BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Hamdü senâ ol vâcibül vücud hazretlerine’dir ki cümle mevcudatı kendi varlığıyla izhar ederek insanı, zâtı ilahiyesine delil kılmıştır.

Vesselâtü vessellem buyurur: “Adem toprak ile çamur arasında iken ben nebi idim” salat ve selam, göklerin ve yerin maddesiz ve zamansız yaratılmasına sebep olan elçilerin ve her iki alemin önderi efendimiz (sav) hazretleri üzerine olsun. Nuru akdesleri, bütün kâinatı kuşatıcı  olarak her şey O’na tabi ve her şey O’nunla kaim ve daimdir. O’nun soyuna, evlatlarına, eşlerine ve ashabı kirâmına teslim olarak onlara dualar ve selamlar hediye olunur ki cümlesi o nuru akdes ile zahiren ve bâtınen nurlanmışlardır.

Bundan sonra şunlar bilinmelidir ki müceddidler ve ince sırların sahibi mürşitler, Allah onların hepsinden razı olsun, dini mübin islâmı bir çadıra ve beş farzdan olan namazı bu çadırın direklerine, oruç, hac, zekat ve kelime-i şehadeti de çadırın dört tarafındaki kazıklara benzetmişlerdir. Çadır direksiz  ve kazıksız  kâim olamadığı gibi dini mübinin dahi yukarıda belirtilen beş farz olmadan ayakta kalması mümkün değildir demişlerdir. Şu halde islâmiyet davasında bulunanlarda zikredilen bu farziyetler aranılır. Bunları yerine getirmeye muktedir oldukları halde yapmayanlar, davalarında yalancı ad olunurlar. Ancak Kur’anı kerimin zahiri yönü olduğu gibi bâtını da vardır. Bir kimse “Biz zahire göre hükmederiz” diyerek kitap ve sünnetin bâtıniyesini inkâr ettikleri için Rum-7, “Onlar basit ve iğreti hayattan, bir dış görünüşü bilirler. Ama ahiretten tam bir gaflet içindedir onlar..” ayeti kerimesinin sırrına dahil olurlar. Veya namaz şuna işarettir, oruç budur diyerek batıl olan Batıniye tayfası gibi ayetleri kendi bozuk zanları üzerine tevile kalkışarak ilâhi farzları zahiren dahi yerine getirmekten kaçınırlar. Bunlar, Bakara-85, Esteizü billâh “Şimdi siz, Kitap’ın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz?” böyle bir topluluk içinde kalırlar.

Konu edilen farzların açık olan usul ve kaideleri, fıkıh kitaplarında ve sâir ilmi eserlerde geniş bir şekilde yer aldığından ve herkesçe bilindiğinden tekrarına gerek olmayıp burada yalnız hakikat yolunun bazı uygulama ve yönlerini belirtmekle iktifa edilecektir. Şöyle ki zikredilen farzların, fıkıha göre oruçtan başlayarak. Oruç, namaz, hac, zekât, kelime-i şehadet diye sıralanması ve tertib olunması hakikate  uygundur.

    Sâlik, evvel emirde mürşidi kamilin telkini doğrultusunda, bütün azâ ve varlığıyla hakikatı Muhammediye’ye yönelerek Bakara-185, “ O halde bu aya ulaşanınız onu oruçlu geçirsin” ayeti kerimesi gereğince nasıl ramazan hilalini görenlere oruç farz ise müridin de hakikat şehrini kalp aynasında şuhud etmesiyle hakiki oruç kendisine farz olur. Artık  Hak’kın gayrı olan masiva nefsani işler, evham ve şeytani düşüncelerden oruçlu olarak uzak kalır. Zikirle dolu böyle bir kalbe de sultan misafir olarak gelir. işte bu zevk ve Muhammedi ruhaniyetin galip gelmesiyle Hak’tan başkası ile ilgisini kesmiş olur.

Bunun üzerine salik, enfüs ve afâkta tecelli efal, tecelli sıfat ve tecelli zata mazhar olarak hazreti mâşuku müşahede ve seyir eder ve hakiki namazı kılar  ve o namaz içinde zatı ilâhiye kâbe’sini tavaf etmekle beraber bâkiye olan varlık zekâtını da gerçek olarak verip kendisinden eser kalmayınca bağışlanmış Hak’kani şuhut  ve  noksansız vücuda  erişerek bâtın olarak cem şuhudu ile (eşhedü enlâ ilâhe illâllah) ve zâhiren açık hüküm ile (Eşhedü enne Muhammeden resulullah) der ve bu şuhud ile zâhir ve bâtını cem ederek Maide-3, “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim, üzerinizdeki nimetimi tamamladım” sırrı celiline mazhar olur. Bu ayeti kerimenin manası  “Ey tenzih ve teşbihten temiz olarak kemâli irfan ve yakin ile bana her yüzde şahid olan Muhamediyyun kullarım, bugün dininizi ikmal ettim ve size olan nimeti ilâhiyemi tamamladım” demektir.

Namazın şekli dinin tamamını kendinde toplar. Bundan dolayı onun açıklanmasıyla  diğer farzların açıklaması da yapılmış olacağından diğerlerine bir göz atıp, yalnız namaz hakkında sayısız hikmetler beyan olunacaktır. Namaz kılan evvel emirde  kâmil bir ahlak ile süslenerek yani rezil bir ahlâk ve kötü işlerden tamamen uzak olduktan sonra “kıblesi Allah olmayanın namazı da olmaz” sırrınca kıble olarak Allah’ın yüzüne yönelik olduğu halde Allahü Ekber diyerek başlangıç tekbirini alır. Çünkü namaz kılan, Kaf-16, “Biz ona şah damarından daha yakınız” ayeti kerimesi ifadesince kâbeyi ve kâbe’nin sahibinin kendisini kuşattığını göremez ise hakikat ehilleri yanında ona musalli adı verilmez. İşte bu sırra işaret olmak üzere ehli Hak olanlardan söylenmiş,

“Sağ ve solum gözler idim dost yüzünü görsem deyu

Ben taşrada arar idim ol can içinde can imiş.”

Ve bir de;

“Nuru fahri aleme eyle teveccüh daima

Ol çıragın şulesiyle görünür didârı hak.”

gibi sayısız, hakikate dair ince sırlar beyan edilmiştir. Maksadımıza gelelim; Başlangıç tekbiri, bütün yaratılmışlardan ve her çeşit fikir ve işler ve de dünyevi ve uhrevi düşüncelerden kesilmeğe işarettir.

Subhânekeye gelince; Bunun da tevhid deyimiyle manası şöyle olabilir: (Sübhaneke allahümme) ey sahibi uluhiyet olan rabbım! Enfüs ve afâkda senin ef’ali rububiyyetini müşahede ederek seni hakikat üzere tesbih ederim. (Ve bihamdike) Cümle mahlukatta zahir olan sıfat ile över ve senden başka mevsuf  olmadığından daima seni bu yolda hamd ederim.(Ve tebare kesmüke) kitabı eşyada zahir olan esmâi şerifenin azamet ve ulviyetini düşünerek her an senin lisanınla seni tebrik ederim. (Ve tealâ ceddüke) Her şeyden alâ olan zâtı ilâhiyenin deryasında beni mahv ve gark eyle. Sana kavuşmak zevklerin en alasıdır. (Ve celle senâüke)  yerde, gökte, dünyada, ahirette senin övülen zâtının şan ve şerefi yüce oldu. Yani, “sen kendini övdüğün gibi ben seni övemem” hadisi şerifi sırrınca ben külliyen batınım, zahir sensin, öven, övülen, âbid, mabud, şahid ve görünen sensin. (Velâ ilâhe gayruk) makamı ruhta seni bulduktan sonra makamı nefste ve makamı kalpte dahi senden başka bir şey bulamam. Sen bir yönden  zahir ve bir yönden  bâtınsın. Zahir ve batın bana perde olamaz. Seni, öz ve mutlak itibarıyla bâtın, mukayyet ve tafsilat itibârıyla zahir müşahede ederim. Velhasıl her iki yüzde seni bulurum.

Sübhaneke okunduktan sonra, okunması gereken euzubesmelenin de işaret ettiği mana; Nur-52, “Allah’a ve O’nun resulüne itaat eden, Allah’a saygı duyan ve On’dan korkan kişiler, zafere ulaşanların ta kendileridir.” ayeti celilesi sırrınca toplu ve tafsil olarak Hak’kı müşahededen sonra gurur ve övünme ile - Allah korusun - hidayetten sonra dalalete düşmekten sakınanlardır.Şeytanın vesveselerinden, enâniyyet ve isneniyyet den zatına sığınma ve bunu müteâkip, zât, sıfat ve ef’ali ilâhiye ile zâttının tecellisiyle  besmelenin sırrı zahir olur. İşte bu makamda hazreti Musa aleyhisselama Cenâbı Hak’dan Taha-12, “Benim ben senin rabbın! Hadi takunyalarını çıkar; sen kutsal vadide, tuva’dasın” diye nida olundu. Yani ya Musa! Ben senin rabbınım. Eşek derisinden imal edilmiş ve tabaklanmış olan nalınlarını çıkar. Nalınlardan murad; Beden ve nefs veyahud dünya ve ahirettir. Bunlar aşkın putudur. Bu sevgiler kişinin kalbinden çıkmazsa o kişi hakikaten eşek ölüsü gibidir. İşbu nidâyı subhani üzerine şeytan sureti Hak’dan görünerek “Ya Musa! Bu nidâ, şeytanın nidâsıdır” diye hazreti Musa’yı ayartıp aldatmak istediyse de o hazret “ O nidâyı bütün âzamla her tarafımdan işitmekle fark ediyorum ki bu nidâ haşa, bir vesvese-i şeytaniye olmayıp, bir sadâyı rahmâni ve bir müjdeyi sübhanidir” buyurmuşlardır. Sırrı besmele icabınca öz ve tafsilen Hak zahir olduktan sonra söyleyen  yani okuyucu kendisi olmak üzere. “Fatiha ve zammı sure okunur. Bunlar  kıyamda olur.

    Kıyam; sureti insaniyeye , rüku; Sureti hayvaniyeye, rükudan sonra semiallahü limenhamideh denilmek içün tekrar kıyam; Sureti nebatiyeye ve secde; Madene işarettir. Yani sırrı besmele ki, tecelli-i zât, tecelli sıfat ve tecelli ef’alden ibarettir. Bu cemiyetle Hak subhâne ve tealâ hazretleri kemâliyle zahir olur. Bütün  suveri kainat ve mevcudat ruhu âzamda cem olarak Bakara-115, “Yüzünüzü nereye çevirirseniz, Allah’ın yüzü oradadır” sırrı zahir olur. Zaten ruhu cemâdi, ruhu nebâti, ruhu hayvani ve ruhu insani, ruhu Muhammedinin tafsilatı ve ayrıntısıdır. Yukarıda bildirilen tafsilata göre şu söylenebilir ki musalli lisanı hal ile “yarabbi senin varlığını, sureti insaniye ve hayvaniye ve nebatiye ve cemadiyede velhasıl ulvi ve sufli bütün eşyada şuhud ve tasdik ederim” demiş olur. Ehli hak böyle teveccüh buyurmuşlardır. Fakat secdenin iki defa edasında ince bir sır vardır. Şöyle ki made asıl olup ondan evvela nebat sonra hayvan ve nihayet insan zuhura geldiğinden, eşya mâden’in görüntüsü demektir. Onun için maden aziz ismine mazhardır. Bununla Muhammediyun seçkinleri, hakikatı muhammediyeyi murad buyurmuşlardır. Bu takdirce, secdenin iki defa yapılmasından amaç; “Ben kıyamet saatine yakın gönderildim” hadisindeki incelik ezel, ebed, başlangıç ve son nuri Muhammed olduğunu isbat etmektedir. Secdeden sonra oturma; miraçtaki “Dur ya Muhammed!  Rabbin senin için namaz kılıyor” sırrına işarettir.

Hazreti fahri alem mirâcı sırasında Mekke’den Kudüs’ü şerife kadar Burak’a bindi ki Burak’a fersil hayatta derler. Kudüs’ten sidretül münteha’ya vardı. Sidretil müntehadan refref  ile yükselip arşı şerif üzerine vardığında “Ettehiyyâtü lillahi vesselevâtü ve tayyibat” buyurdu. Akabinde Errahman “Esselâmü aleyke yâ eyühennebiyyü verahmetullâhi ve berekâtühü” sözleri işitildi. “Esselâmü aleyna ve alâ ibâdillahissalihin” kutlu ağızlardan zâhir olmakla hazreti Cibril ve bütün  melâike işiterek hepsi bir ağızdan “Eşhedü inlâ lâ ilâhe ilallah ve eşhedü enne Muhammeden resulullah” dediler. Bundan ötürü, namazın her iki oturuşunda da “Ettehiyyat” okumak vacib oldu. “Ettehiyyatü lillahi vesselavâtü vettayyibat” Yani selamlar ve salavatlar ve güzel şeyler Allah içindir. Ettehiyyatü lillah; İbadet kuluyla ancak Allah’ü tealaya mahsustur. Vesselavat; Yapılan ibadet ancak Allah’adır. Esselâmü aleyke eyyühennebiyyü ve rahmetullâhi ve berekâtühü; Ey nebi muhterememim! iki cihanda selâmetim ve bereketim senin üzerine ve sana vasıldır. Cenabı Hak’kın bu kelamını hazreti fahri alem işitince ümmetini dahi selâmet ve rahmeti ilâhiye ye dahil etmek için “Esselâmü aleyna ve alâ ibadillahissalihin” buyurdu. Manası: İki cihan selameti bizlere ve Salih kullarının üzerine olsun. Burası da hadisi şeriftir. Cenabı Allah ve tekaddes hazretleriyle habibi Muhammed Mustafa salallahü aleyhi vessellem arasındaki bu konuşmaları Cebrâil aleyhisselam ile diğer melekler işitmeleriyle, hepsi birden “Eşhedü enlâ ilâhe illâllah ve eşhedü enne Muhammeden abduhu ve rasuluhu” dediler. Bu sözler de melâike-i kirâmındır. Manası; Biz şehadet ederiz ki Allah’ü tealâ birdir. Ortağı ve benzeri yoktur. Yaratıcı ancak O’dur, andan gayrı yaratıcı yoktur. Olması da mümkün değildir. Ve biz şehadet ederiz ki hazreti Muhammed salallahü aleyhi vessellem Allah’ü tealâ nın kulu ve resuludür… Tehiyyata gelince: “(Ettehiyyatü lillahi vesselavâtü vettayyibat)” Bu kelimeler cemiyyeti Muhammedi’yenin cem’iyyeti ilâhiye de bâtın olmasını remz eder. “(Esselâmü aleyke eyyühennebiyyü ve rahmetullâhi ve berekâtühü)” cümlesi dahi cem’iyyeti ilâhiyenin cem’iyyeti Muhammedi’ye de saklandığına işarettir. Buna aklı kül Cibril dahi “(Esselâmü aleyna ve alâ ibadillahissalihin)” diye şehadet edince “(Eşhedü enlâ ilâhe illâllah ve eşhedü enne Muhammeden abduhu verasuluhu)”söylenmesiyle zikir olunan iki cemiyet bir olarak müşahede olunur.

Bundan sonra salâvatlara geçilerek: (Allahümme salli alâ Muhammedin ve alâ ali Muhammedin kemâ salleyte alâ İbrahime ve alâl ali İbrahim inneke hamidun mecid.Allahümme bârik alâ Muhammedin vaalâ ali Muhammedin kemâ berâkte alâ İbrahime ve alâ ali İbrahim inneke hamidun mecid.) Okunur. Zahiri manaları; Ya rabbi, hazreti İbrahim aleyhisselamı, soyunu, evladına rahmet ederek mübarek ve aziz kıldığın gibi bizim peygamberimiz, şanı ve şerefi yüce Muhammed Mustafa aleyhi vessellem efendimiz hazretleriyle O’nun soyuna, evlatlarına da salât ederek, hürmete ve saygıya layık kullar eyle diye dua dan ibarettir. Efendimiz salallahü aleyhi vessellem ise mevcudatın özü ve kâinatın övüncü olduklarından bizim duamıza asla ihtiyaçları olmayıp işbu salâvatın ve duaların, faydasının yine bize ait olduğunu beyan eder. Yani ya rabbi; surdu serâ ve peygamberlerin serdarı  aleyhisselavât vefalı efendimiz hazretlerinin şerefli soyu olan hazreti İbrahim aleyhisselâm efendimiz, nuri Muhammedi’de kemâliyle cem olarak “tevhidin babası” olduğu gibi, bu kulunu da, o nuru akdes de mahv ve gark eyle. Benlikten asla eser ve bakiyem kalmasın velhasıl, zat deryasında gark olarak, makamı temkinde sebat bulayım diye tevhit lisanıyla yapılan  bir yalvarmadır. Nitekim Ahzap-56, “Allah ve melekleri nebi için salat ederler. Ey iman edenler! sizde O’nasalat edin ve teslim olun” Ayeti kerimenin hakikate göre manası: Mertebe-i uluhiyet, meleküyyet ve rububiyyet hepsi nuri Muhammedi’de cem oldukları gibi, ey imânı tahkiki ile şereflenmiş olan mü’min kullarım! Sizde o nuru alâ ve akdes de cem olarak bekiyye-i enâniyyetinizden tamamen tövbe ediniz demektir.

Lik varub davet et kullarımı

Tâ gelüben göreler didârımı

Beyti bu ifadeleri doğrulamaktadır.

            Namazlardan dört rekatlı bulunanlar, hüvel evvelü vel âhirü vezzâhirü vel bâtinü,ayeti celilince iki zahir iki de bâtına işarettir. İki rekatlı olanlar yalnız zâhir ve bâtını remz eder. Üç rekatlılar dahi vücub ile imkân arasında, efendimiz salallahü aleyhi vessellemin berzah olduklarını ifade eder. İşte bu cümleden olmak üzere vitir namazının birinci rekatı; daire-i vücub ve bâtın. İkinci rekatı; daire-i imkân ve zâhirdir. Üçüncüsü olan kunut dahi; vücub ve imkân zahir ve bâtın kayıdlarının tamamen  kalkmasıyla makamı Muhammedi olan ehadiyetül ayna işarettir. Hatta kunutta ellerin yukarı kaldırılıp tekbir alınmasının sebebini efendimiz salallahü aleyhi vessellem den sormuşlardır. Cevabında çok zamandan beri cehenneme ait olan bir taşın yerden koparak ateşe  doğru yuvarlandığını gördüm de onun için tekbir aldım buyurmuşlardır. Öyle ya hakikatı Muhammediye güneşi doğunca zulmet yani varlık bakiyesini ve isneniyyetini tamamen yerden kopararak, Rahman-26-27 “Her şey yokluktadır. Ancak, Rabbin celal ve ikram yüzü bakidir.” sırrı zahir olur. Bir de cum’a ve bayram namazlarında da büyük sırlar  mevcuddur. Cum’a da: Hutbe peşin namaz sonradır. Bayramda ise: Bilâkis namaz  önce hutbe sonradır. Cumada hutbenin evvel namazın sonra olması halktan Hak’ka yükselmek demek olduğu gibi, bayram da: Namazın peşin hutbenin sonra olması, Hak’tan halka gitmeyi remz eder. Bayram namazının birinci rekatında üç ve ikincisinde de üç tekbir, yükselme makamları  ve ittihât makamlarına işaret olup, üçü:Tevhidi ef’al, tevhidi sıfat, tevhidi zât. Diğer üç tekbir de; Cem, hazretül cem ve cemül cem makamlarını belirtir.

Bundan dolayı bayramdaki bağışın delili olan Kevser suresinin tefsiri şerifini de son söz olmak üzere yazalım ve söyleyelim: “Biz sana kevseri verdik” biz, cemiyeti zâtiye, sıfatıye ve ef’aliyemiz ile sana kevseri yani kesret aynı vahdet ve vahdet aynı kesret olmak üzere bir şuhudu hakkani hediye eyledik. “Rabbin için namaz kıl” işte bu şuhud ki zata ait namazdır. Onda devamlı  ve kararlı ol,kesret ve vahdeti bir olarak  müşahededen bir an geri kalma. “akıt” benlik bakiyesini ve isneniyetini boğazla. Senden asla eser kalmasın. Sen ben ve ben sen olalım. “Senin soyuna ebter diyenlerin soyu bitiktir” Şu gerçek ki seni kendi nurumdan ve âlemi senin nurundan halk etmişimdir. Sen, “ruhların babası” olduğun için temiz ve pak olan soyun ebedi kesilmez. Öncesinde olduğu gibi, sonrası da hep senin temiz ve pak olan soyundur. Ya Muhammed! Kederlenme. Sana ebter diyenler, vücudu mecâzi ve mevhum ile mukayyet ve nuru ezeli ve aydınlığından bilfiil mahrum olduklarından, ebter onlar olup, kendi sıfatlarını söylemişlerdir. Hidayet Allah’tandır. Selam bütün nebiler üzerine olsun. Hamd alemlerin rabbına aittir.

 

 

Sadeleştiren

Mehmet Naci GÜNEY

BAYRAM RİSALESİNİN SADELEŞMESİ

Muhammed Kâmil Yakup Toska hazretlerinin, Prizrenin Köprülü kazasına bağlı, Menluça beldesinde bulunduğu sırada orada bulunan safalı ihvanların arzu ve ricaları üzerine bayram dersi ismiyle kaleme aldığı risaledir. Bu risale kusuru çok, fakir, mesleki melâmiyenin hizmetkarlarından Muhammed Kamil Toska tarafından hicri 1345 yılının ramazan ayında yazılmıştır.

                            

BAYRAM RİSALESİNİN SADELEŞMESİ

EUZUBİLLÂHİMİMİNEŞŞEYTÂNİRRACİM

BİSMİLLÂHİRRAHMANİRRAHİM

        Hamd alemlerin Rabbi olan Allah’a dır. Salat ve selam peygamberlerin önderi Resulullah (sav)’e ve O’nun bütün evlatlarına ve ehli beyti üzerine olsun

        Bilindiği gibi, senede iki bayram olur; Birincisine Ramazan ve Fıtre bayramı denir.  Kutlu şevval ayının birinci günüdür. Diğerine de Kurban bayramı ve hacılar bayramı ismi verilir ki, Zilhicce ayının onuncu günü olur. Bu iki günde kılınan namazlara da bayram namazları adı verilir. Bu namazları Hazreti Peygamberimiz Muhammed Mustafa Sallallahü Teala Aleyhi Vessellem ile Hülefâ-i Râşidin Efendilerimiz Hâzerâtı hiç terk etmedikleri rivayet olunur. Bu kılınan bayram namazları vacibtir ve hicreti nebeviyyenin ikinci senesinde şeref vuku bulmuştur. Namazlardan sonra okunan hutbe sünnettir. Ramazan bayramında namazdan önce tatlı nesne yemek adettendir. Nitekim Hazreti Peygamber Aleyhisselâtü Vessellem Efendimiz birkaç hurma yemeği adet edinmişti. Yani namazdan önce üç, beş, yedi ya da dokuz hurma yediği rivayet olunur. Bayram günlerinde güzel elbise giymek ve güzel koku sürünmek ve camiye yürüyerek gitmek ve camiden çıktıktan sonra başka bir yoldan eve gitmek ve bayram namazından evvel tekbir Selâtü selâm ve “Lâ ilâhe illallah” sözü ile meşgul olmak sevaptır. Bayram namazı, güneş doğup ufukta iki mızrak yükseldiğinde kılınır. İki mızrak ne demektir? Bir kimse çenesini göğsüne yapıştırıp güneşe baktığında, güneşten az bir parça dahi görülmemesi demektir. Bayram namazı ezan ve kametsiz kılınır. Kılınacak namaz iki rekatlidir. Bayram namazı niyetledir. Namazın tarifi şöyledir; Vakit geldiğinde ayağa kalkıp, kıbleye dönüldükten sonra İmam Efendi “Allah’ü Ekber” diyerek başlangıç tekbirini alıp ellerini göbeği altına bağlar cemaat de böyle yapar. İmam, subhaneke  allahümme’yi hafifçe okuduktan sonra yüksek sesle  “Allah’ü ekber,  Allah’ü ekber,  Allah’ü ekber” diyerek üç defa tekbir alır. Cemaat de imamla beraber söyler ve ellerini bağlarlar. İmam “ezübesmeleyi” okuduktan sonra “Allah’ü ekber” diyerek cemaatla beraber rükua varılır. Rukû ve secdeler yapıldıktan sonra ikinci rekatı kılmak içün “Allah’ü ekber” diyerek ayağa kalkılır ve eller bağlanır. İmam Efendi besmeleyi hafifçe ve “Fatiha” ile “zammı sure” yi âşikâre okuduktan sonra , “Allah’ü ekber, Allah’ü ekber, Allah’ü ekber” diyerek dördüncü tekbir ile rukuâ varılır. Artık sair namazlar gibidir. Bayram namazı kılındıktan sonra imam efendi minbere çıkıp hutbe okur.

        Bayram namazında eda edilen tekbir altıdır. Üçü birinci rekatta, üçü ikinci rekattadır. Tekbirlerin işâret ettikleri mana: Birinci rekatta Kur’an okunmazdan evvel üç tekbir alınmıştır. Bu alınan tekbirlerden birincisi; Tevhidi Ef’ale, ikincisi; Tevhidi Sıfat’a, Üçüncüsü; Tevhidi Zât’a işarettir. İkinci rekatta Kur’an okunduktan sonra alınan üç tekbirden birincisi; Hazretül cem. İkincisi; Cemül cem, üçüncüsü; Ehâdiyyetül cem makamlarına işarettir. Okunan kur’an ise; Makamı ceme işarettir. Bayram sevinçli bir gündür. Yukarıda tarif edilen makamatı tevhidin birinden zevk almış kişi hakiki bayrama ermiştir. Yoksa amaç, yiyip içmek değildir. Ramazanda oruç tuttuk, oruçla nefsi emmarenin bütün kötü huylarını terbiye ettik, yani efalimizi efali Hak’da, sıfatımızı sıfatı Hak’da ve vücudumuzu vücudu Hak’da mahv ettik ise bayrama erdik.Edemedik ise hakikatte ne ramazan ne de bayram yaptık demektir.Cenâbı Errahmanirrahim ve Ekremül Ekremin beni ve cümle safalı ihvan kardeşlerimizi  bu gibi bayram ve ramazan etmeğe nasib ve müyesser eylesin. Ol seyyidül kevneyn Hazreti Muhammed Mustafa sallallahü teala aleyhi vessellem hürmetine amin.

Cenabı hak ibadet hakkında Kur’anı keriminde  buyurur? Zariat-56, “Ben cinleri ve insanları sadece bana ibadet etsinler diye yarattım.” İbadet nedir? İbadet: Mahvı zilletdir. Mahvı zillet de üç şeyle olur. Birincisi: Ameli Salih, ikincisi; Yakaza yani uyanıklık. Üçüncüsü; Tevhidi mabud yani Cenabı Hak’kı birlemektir. Bu sebebdendir ki, Hazreti peygamber salallahüteala aleyhi vessellem üç hikmetle gönderildi. Birinci hikmet; Pak ve nurlu şeriat, onunla ameli salih icra edilir. İkinci hikmet; Reissi tarik, yani yolun  başı, zikri daimdir ki o zikri daimle uyanıklık yani yakaza hasıl olur. Üçüncü hikmet; Tevhidi mabud; Yani hak’kı birlemektir.

Birinci hikmet: Nurlu Şeriat ki onunla ameli salih icra edilir. Bu ameli salih hakkında cenabı Hak Kur’anı keriminde buyurur? “Ey mü’minler malınızla ve nefsinizle cihat ediniz.” Yani, ahkamı şeri’yenin doğruluk ve fesat yönünü öğreniniz. Eğer sıhhat ve fesadı bilinmez ise yapılacak  amel noksan olur. Noksan amelle ameli sâlih olmaz. Onun için ilmi şeri’yi öğrenmek lazımdır.

İkinci hikmet: Reisi târik ki, zikri dâim idi.  Bu zikri daim ile yakaza yani uyanıklık hâsıl olur. Bu zikri daimi öğrenmemiz için cenabı Allah ve tekaddes hazretleri Kur’anı keriminde buyurur? Nahl-43, “Ey mü’minler siz zikri bilmiyorsanız, ehline sorunuz.” Bu ayetten anlaşılıyor ki kamil mürşitlerin görevi zikri daimi talim ve telkin etmektir. Yoksa zikirdir diyerek esmaları sayı ile yapmak değildir. Mürşidi kâmilin talim ve telkini ile zikri daime ulaşmış bir kişinin bütün azâları cenabı Hak’kı zikreder ve o kişi, Hak dan gafil olmaz, her nefeste uyanık olur. Mevlüd sahibi fakir Süleyman Çelebi hazretleri bu sırra aşina olduğundan mevlüdünde buyurur; 

“Her nefes Allah adın di müdam

Allah adıyla olur her iş tamam.”

           Üçüncü hikmet: Tevhidi mâbud, yani Hak’kı birlemek idi. Bu da mesleki hakikata girmekle olur. Mesleki hakikat ise; mürşidi kâmilin kutlu ağzından alınan merâtibi ilâhidir. Bunlarda ehline malumdur. Bu hakikat ehlinin hiçbir nişanı yokdur. Nitekim hazreti Niyâz’i divânında demiştir.

Bilürmez ârifin nâm ve nişânı,

Değil irfan felan ibni felânı.

Bu hakikat ehli, cenabı Allah’ın emir eylemiş olduğu şeyleri yapar, yasak  etmiş olduğu şeylerden kaçınırlar. Bunların halleri daima Hak’ladır. Bu gibi ehli hakikatla görüşüp sohbet etmek ve halleriyle hallenmek saadeti uzmâ yani büyük saadetdir. Mesleki hakikatta ikilik perdeleri kalkar  ve cemâli vahdet görülür. Cenabı hak hazretleri bizleri hakikat ehlinden eylesin ve ehli gafletten yani cehil gafletinde bırakmasın iki cihanın resulu ve bütün ehlibeyt hürmetine  amin…

    Cehil gafleti dendi de bir şey hatırıma  geldi. Şeyh,ül Ekber’in arkadaşlarından Hanzele-i eseddid’den radıyallahu anhâ’dan  rivayet olundu. Hanzele buyurdu ki, “Bir gün beni Ebubekir essıddık radıyallahu anh gördü ve nasılsın “Ya Hanzele dedi.” Hanzele de cevabında, “Hanzele münâfık oldu” demesi üzerine hazreti Ebubekir, “Subhânallah ne söylersin ya hanzele” dedi. O zaman Hanzele dedi ki, “Resulullah salallahüteala aleyhi vessellem hazretlerinin huzurunda bulunduğum zaman cennet ve cehennemden bahsedilir. Re’yil ayın, yani bu iki gözle görür gibi cennet ve cehennemi görürüm. Halbuki huzuru Resulullah’dan çıkınca beni, kadın, evlad, ve mal işgal eder. Çok kere unuturum.” Ebubekir essıddık radıyallahü anh dedi ki, “Vallahi bunun bezerine ben de tesadüf ederim. Yani bende de bu gibi şey vuku bulur.” Hanzele ve Ebubekir essıddık radıyallahü anhüma, habibi kibriya Muhammed Mustafa salallahü Teala aleyhi vessellemin huzuru saadetlerine vardılar. Hanzele dedi ki, “Ya Resulullah, Hanzele münafik oldu.” Böyle demesiyle hazreti peygamber salallahü  aleyhi vessellem efendimiz “Bu nasıl sözdür?” buyurdular. Hanzele dedi ki, “Ya Resulullah, huzurunda bulunduğum zaman cennet ve cehennemden konuşuyorsunuz, oralarını yani cennet ve cehennemi iki gözle görür gibi oluyorum. Huzurundan çıktığım vakit beni kadın, evlad  ve mal işgal eder, çok kere unuturum bu sebepten münafık oldum” bu söz üzerine Resulullah salallahü aleyhi vessellem buyurdular ki, “Nefsim yedi kudretinde olan Allah’a yemin ederim ki, benim huzurumda ve zikirde olduğunuz gibi devam etseniz minber üzerinde otururken, kezâ yollarda yürürken ve giderken melâike-i kirâm sizi kucaklardı. Lâkin ya Hanzele, bu vakıt vakıttır, bu vakıt vakıttır, bu vakıt vakıttır” buyurdu. Hazreti fahri alem salallahü aleyhi vessellem’in üç kere “ bu vakıt vakıttır” demesinden maksad, kişi bir defa veyahud iki saatte bir defa veyahud günde üç kere kendi ahvâlinin ne yolda bulunduğunu kontrol etsin. Eğer beğenilmeyen bir hal görülür veya zuhur ederse bu hallerden tövbe etmek icab eder. Hakikat ehlinin tövbesi ise şuhuda dönmektir.

Bir sâlik veyahud bir aşık şuhuttan düştüğü an, nefsi emmâre işi ele alır. Nefsi emmâre işi ele aldı mı artık istediği gibi onu kullanır. Yani, nefsi emmâre kişiye hâkim olur. Şuhuddan düşen mahkum olur. Mahkum oldu mu artık kurtulması da çok zor olur. Cenâbı hâfızı mutlak hazretleri bu gibi hallerden yani nefsi emmârenin hükmü altına geçirmekten bizleri muhafaza buyursun. Hazreti fahri kainat salallahü aleyhi vessellem ve ehli beyt hürmetine âmin..

                   Ne şey ki, seni Hak’ka götürür o melek ve rahman’dır.

                   Ne şey ki, seni mâsivaya yani Allah’dan gayrıya sevk ederse iblis ve şeytan dır.

Burası iyice bilinmelidir ki, insanı dört davetçi, dört tarafa davet eder.

Birinci davetci: Marifetullaha davet eder, bu davetçiye daveti rahman denir, havatırı rahman’dır ve himmeti kalbiyedir ki, bu davetcinin yeri kalbin üstüdür.

İkinci davetci: Melek’tir ki, ameli salihe davet eder. Bu davetcinin yeri kalbin sağıdır.

Üçüncü davetci: Dünyevi ve kalbe gelen endişelerdir ki, Allah’dan seni iğfal eden şeydir. Yani Allah’ı unutturur. Bu davetçinin yeri kalbin altıdır.

Dördüncü davetci: Şeytâni vesvese ve kuruntudur. Mâsiye yani ne kadar isyan var ise vesveseye davet ve teşvik eder. Bu davetcinin yeri kalbin soludur. İşte bu dört davetci, kendi nefsindeki kötülüklerdir. Yani kendi vücudundadır, haricde değildir. Bunlar ismi hâdi ve mudil mazharlarıdır. Bu davetçiler enfüsde olduğu gibi afakta da vardır, ismi hâdiye davet edenler; enbiya-i izam ve melâike-i kiram ve evliyaullah ve emri bil mâruf ve nehyi ânil münker eden ulemadır.

Mudil ismine davet edenler ise; ehbar yani Yahudi hahamları ve ruhban yani âbid ve terki dünya eden nasrân kalugerleri ve kıssayüsün yani nasrâ taifesinin reisi ve büyük papazlarıdır. Buradan anlaşılıyor ki, insanın vücudunda hem melâike hem de şeytan bulunmaktadır. Hayra götürür ise melâike, şerre götürür ise şeytan dır. Bunlardan hangi birisi galip olursa hüküm onundur. Yani senden ameli salih ve hayra yönelik güzel işler zuhur ederse melâike hükmü sende galip olup melekiyetle hüküm olunursun ve ehlullahdan sayılırsın. Eğer nefse, şehvete ve cismani lezzetlere takılırsan yani nefsin arzu ettiklerini yaparsan, şeytanın galip gelip şeytânetle hüküm olunursun ve eşkıya zümresinden sayılırsın. Cenabı Allah Kur’anı kerimin de buyurur. Ankebut-40, “Allah onlara zulmedecek değildi,fakat onlar kendi benliklerine zulmediyorlardı.” Çünkü nefsinizin istek ve arzularını vermekle nefsinize uydunuz. Bu sebepten kendi nefsinize zulüm ettiniz. Ve bir hadisi şerifte gelir ki, hemen siz amel ediniz. Herkes ne için halk olunmuş ise o amel kendisine kolay gelir. Demek oluyor ki, hâdi ismine mazhar olan daima güzel işler yapar, yani hayır hasenat, iyilik, fukaraya bakmak vesair bunun gibi şeylerdir. Mudil ismine mazhar olanlar ise ,işi daima kötülükledir. Artık kötülükte çok şeyler mevcuttur. Meselâ; adam öldürmek, şarab içmek, zinâ ve erkekler arası cinsellik, kumar oynamak ve münâfıklık etmek. Artık bu gibi ne kadar beğenilmez işler var ise hep mudil mazharından zuhur eder. Bu durumda, hâdi de mudil de lazımdır. Bu söz ne demektir? hadi isminin mazharı olmasa idi, bu güzel işleri yapan olmazdı. Aynı şekilde mudil isminin mazharı olmasaydı, bu saydığımız kötü işleri yapan olmazdı. Çünkü bunlar olmamış olsa idi, esmâ-i ilâhiye örtülü kalırdı. Ancak dua edelim ki cenabı Hak bizi mudil ismine mazhar etmesin. Amin..

Dinin emrine yönelik beşeri vasıflar; Biri insanın zahirine yani azâ ve cevâhirine diğeri bâtınına yani kalb ve sırrına olmak üzere iki kısım olup birincisi; âmal yani işlenecek işler. İkincisi; Ukud yani itikad edilecek şeylerdir. İşlenecek işler de, o emri ilâhiyeye uygunluk ve muhâlif olmak üzere iki kısım olup, evvelkisine; taat. İkincisine; Mâsiyet yani isyan denir.

       İtikad de; hakikate uygunluk ve zıtlık olmak üzere ikiye eyrılır. Birincisine; İman ve ilim. İkincisine; Nifak ve cehil adı verilir. Din, insan üzerinde iki şekilde taksim olur. İnsanın zahiri ile ilgili olana “fıkh” ve batını ile ilgili olanlara da “tasavvuf” denir. Demek oluyor ki, insanın hem zâhiri var hem bâtını. Fakat zâhir bâtına tabidir. Çünkü vücudun padişahı kalptir. Kalbin askerleri ve ahalisi insanın zâhir ve bâtın azâlarıdır. Kalbin, insan vücudunda padişah olduğunu hazreti peygamber salallahü Teala aleyhi vessellem bir hadisi şerif ile işaret etmişdir, Hadisi şerif: “İnsanda bir et parçası vardır ki, o et parçasının ıslah olmasıyla bütün cesed islah olur. O et parçasının fesada varmasıyla bütün cesed fesada varır ki, o da kalb dir.” Bu hadisi şeriften anlaşıldı ki bütün işler yani ister iyi işler, ister kötü işler hep kalpte imiş ve kalpten zuhura gelirmiş. Yani kalbin iyi olması ile kötü sıfatlardan hiçbirisi bulunmaz. Ve kalbin kötü olmasıyla güzel huylardan hiçbirisi bulunmaz. İnsanda bulunabilecek kötü huylar şunlardır; Kibir, yani kendini büyük tutmak. Ucub; Kendini beğenmek. Riya; Gösteriş amacıyla yapılan ibadet. Sum’a; İşitilsin diye riyakârane işlenen iş. Hased; Bir kimsenin düşkünlüğünü temenni etmek. Münâfıklık, Hubbi câh; Rütbe ve makama muhabbet. Hubbi mâl; Mal sevgisi. Buğuz; Sevmemek. Adâvet; Düşmanlık etmek. Kin; Düşmanlığı icra edici olan. Garaz; Nefsâniyeti gizli olan düşmanlık. Tamâ; Malıyla aleme kurulmak.  Buğul; Hasedlik ve tamahkârlık etmek, vesair şeylerdir. Bu gibi kötü haller kalpte olur ise kalp fesada varır. Bu yaramaz ahlakları yumuşatmak lazımdır. Bu gibi kötü yaramaz ahlaklar, kalpten boşaltılıp pak edilirse bunların yerine Tevâzu, yani kendini alçak tutmak. Huşu; Yani Hak’dan korkmak, Allah’ın emrini tutmak, halka merhamet ve şefkat etmek,  Sehavet; Cömertlik etmek, yani muhtaçlara yardımda bulunmak. Utanmak, konuşurken kelimelerine dikkat etmek ve kimseye garazda bulunmamak ve emanete ihanet etmemek. Malıyla gururlanmamak, fukaraya bakmak, vesair bu gibi güzel ahlaklar gelir. Güzel ve iyi ahlaklar geldi mi kalpte islah olur. Kalp islah olunca nefsi emmareden kurtulmuş olur. Nefsi emmâreden kurtuldu mu Allah, kişiden razı olur. Allah’ın rızası hasıl olunca o kulu cenabı Hak kendine çeker. Hasılı kelam, isyan, gaflet ve şehvetin esâsı, nefsi emmâreden razı olmak, taat,  uyanıklık ve paklığın esası da nefsi emmâreden razı olmamaktır. Çünkü, nefsten razı olmak  gaflete, gaflet şehvete, şehvet de isyana sebep olur. Nefse rıza göstermemek şehveti def eder. Şehvet gitti mi paklık gelir. Paklık geldi mi taatı getirir. Taat de kalp gözünü açar. Bunun için nefsi emmâreden hiçbir vakıt emin olmamak gerekir. Her ne kadar ki taat, Allah’a boyun eğdirir ve itaat sağlar ise de yine nefse güvenmemek icap eder. Nefsin huyları bilinmedikçe, ruhun güzelliği elde edilemez. Kötü huyların tümü nefsin rızasında ve güzelliğin ve iyiliğin hepsi de nefse olan rızanın zıttındadır. Çünkü denilmiştir,

Kendi ayıbını görme ki ayıbın gayrın ayıbıdır

Halka taan etme hele bir kere var görsen seni.

Yani halkın yapmış olduğu ayıba bakıp, ibret al ve halka yani insanlara sövme. Hele bir kere sen seni gör, kendi ayıbın var iken diğerinin ayıbını görme. Kendi ayıbın ile uğraş demektir. Bu konuda Niyazi hazretleri divanında diyor;

Adâvet kılma kimse ile sana nefsin yeter düşman

Ki, senden asla ayrılmaz ömrü ahir oluncaya ta.

Ey mü’min ve ihvanan kardeşler! Kendini beğenen kibirli ve nefsinden râzı olan âlim ile sohbet etmektense, nefsinden razı olmayan bir cahil ile oturup sohbet etmek daha hayırlıdır. Çünkü ilimden murad, mahvı vücud ile vâcibil vücudu isbat etmektir. Bir  ilim ki, yokluktan ziyade vücudu gerekli kılar. Yani kendi vücuduna ve ilmine önem verip mağrur olur. Onun amelinden hayır yoktur. Hakikatte cahildir ve elde ettiği ibâdet ruhsuz bedene benzer. Amma bir cahil ki, mahvı vücut etmiştir, her ne kadar zahirde cahil ise de hakikatte cahil değildir. Ve elde ettiği ibâdet halis ve muhlis ve ruha mensuptur. Nitekim Hazreti Peygamber Salallahüteala Aleyhi Vessellem buyurmuştur; “Senin vücudun büyük bir  günahtır ki ondan daha büyük günah olamaz ve kıyas edilemez.” Bu vücut ancak tevhidi merâtiple mahvolur. Başka bir şekilde olamaz.

Merâtibi tevhid üçtür: Tevhidi ef’al, tevhidi sıfat, tevhidi zattır. Bunlar da üçer kısma ayrılır. Tevhidi ef’al, fenâ-i ef’al, tecelli-i ef’al. Tevhidi sıfat, fenâ-i sıfat, tecelli-i sıfat. Tevhidi zat,fenâ-i zat,tecelli-i zat. Tevhid ne demektir? Hak’kın birliğini kalb ile zevk etmektir.

            Tevhidi ef’al demek; Ef’ali yani bütün işlerin failini birlemektir. Fenâ-i ef’al; Kulun  kendi fiili olmadığını zevken, tahkiken ve keşfen bilmektir. Tecelli-i ef’al demek;  salikin kalbinde efalullahtan keşf olunan şeydir. Salike ef’alden bir fiil ile Allah’ü tealâ tecelli ettiği zaman kudretullahın eşyadaki ceryânı sâlike ayan olup, harekette hareket ettiren ve sükünette durduran, Allahı müşahede eder. Yani ne kadar hareket eden var ise onları hareket ettiren ve ne kadar sakin olup duran var ise onları  durduran Allah’ü tealâ olduğunu görüp, müşahede  etmektir.

Tevhidi sıfat demek; Sıfatın ve Hak’kın ortağı ve memuru olmadığını bilip, mevsufun birliğini kalben zevk etmektir. Fena-i sıfat; Abdın kendi sıfatı olmadığını zevken, tahkikân ve keşfen bilmektir. Tecelli-i sıfat demek; Salikin kendi sıfatlarını, Hak’kın sıfatlarında fena ettikten sonra sıfatullahdan kalbinde keşf olunan şeydir.

Tevhidi zat demek; Bütün halkın vücudlarının, Hak’kın vücudu ile bir olduğunu zevken, tahkiken ve keşfen bilmektir. Fena-i zat demek; Abdın kendi vücudu olmadığını zevken, tahkiken ve keşfen bilmektir. Tecelli-i zat demek; Hakikatta vücud Hak’kın dır. Hak’kın vücudundan başka bir vücut olmadığını tefekkür ve müşahede etmektir. Bu makâmlar ehli Hak olan kamillerin ağzından alınır, kâmilin tarifi olmaksızın alınamaz. Ehlullah kirâm efendilerimiz “Lâ ilâhe illallah” dedikleri vakıtta lâ faile illallah, lâ mevsufe illallah, lâ mevcude illallah’ı müşahede ederler. Yani kendilerinde hiç variyet olmadığını ve secdede bulunduklarını müşâhede ederler. Çünkü secde büyük mertebedir. Cenabı Hak secdeyi sever ve o secde edilen topraktan Ademi yarattı. Adem topraktan yaratıldığından cesed yönüyle secdesi toprağadır. Ruhun secdesi ise, Ruhu Muhammedi yani hakikatı Muhammediye sallallhü Teala aleyhi vesselleme dir. Sırrın secdesi de vardır ki o da sırrı ilâhidir ki, o da sırrı Rab’dır. Demek oluyor ki toprak toprağa, ruh ruha yani hakikatı Muhammediye ye, sır sırra yani sırrı rab’a ki, rabbisine secde eder ve bu sırdandır ki secde de üç defa tesbih ederler. Bu secdede hiç gurur yoktur. Nitekim Niyazi hazretleri bunu remzederek buyurur; “Bu Mısri gibi balçığı her bir ayak basmak gerek” Bundan anlaşılıyor ki, evvela fena sonra bekadır. Fenâda olan salik uyku uyuyan gibidir. Çünkü uykuda bulunan kimsede hareket yoktur. Fenada da hereket ve irade yoktur. Tasarruf eden Hak’dır.

Fenâda salik uyku uyuyan gibidir demiştim. Bunların uykuları nasıldır? Bunların uykuları gelin uykusu gibidir. Gelin uyuduğu vakıt hep düşünür ki, bir hizmet isterler bundan dolayı derin uykuya dalmazlar. Fena ehli de daima Allah’ı müşahede ederler şuhudlarından bir an dahi gaflet etmezler yani daima Hak ile olurlar.

Şöyle bir benzetme yaparlar ki, fenâda bulunanlar sâbi çocuklar gibidir. Sâbi çocuklar anasının daima kucağındadır orada pisler fakat o pislediğini yine anası yıkar ve o sâbiyide sever.  Ehli fenâ da daima Cenabı Hak’kın kucağındadır, çünkü kendi iradesi yoktur. İrade Hak’kındır. Fakat o sâbi bir miktar büyüdüğü zaman anasından uzaklaşır. Sâlik de iradesini ele alırsa Hak’dan uzak olur. Çünkü iki irade edici olmaz. Vücud bir olduğu gibi irade dahi birdir. Nitekim Niyâzi hazretleri buna işareten buyurur:

                                                      “Abdı mahzım ben tasarruf bilmezem”

    Abıd; kul yani köle demekdir. Kölenin efendisine karşı hiçbir şeyi yoktur. Demek oluyor ki, salik benliğinden ne kadar mahv olur ise mürşidi kâmilin ve hazreti peygamber sallallahü aleyhi vessellemin kemâlatından o derece feyz alır. Çünkü kişi mürşidi kâmile nasıl gelirse öyle gider. Yani mürşide vâriyetiyle giderse hiçbir şey alamaz. Bunun için Niyâzi hazretleri buyurur:“Sıdk ile olmazsan köle, etmez yolu âsan sana.” Yani vâriyetinden geçemez isen mürşidin sana olan telkini fayda vermez. Halbuki, ilâhi ilhamlar mürşidi kâmil vasıtasıyla gelir. Mürşidi kâmile canını feda etmek lazımdır. Nitekim üstâdı ekremimiz Niyâzi hazretleri âşikane bir gazelinin tahmisinde diyor ki;

“ Hak yolu güç gelmiyor aşkı Hak’kın erine

Aşkıyla dildâde kim olduysa dilberine

Hiç nasıl eyler nazar can ile hem sırrına

Bu yolda can veren canan alır  yerine

Aşk dükkanında ânın canı nile Pazar olur

Varlığın mahvındadır ehli derdin dermanı

Yokluğu kıl ihtiyâr ister isen cananı

Çünkü fenânın bekâ Hak’kın oldu ihsanı

Terk et Niyâzi seni bul ande ol sultanı

Her kim canından geçer ol vâsılı yâr olur.”

Hak yolu güç gelmiyor aşk Hak’kın erine: Yani Hak yolu âşık olana güç ve zahmetli değildir. Aşık mahbubuna karşı canını vermek diler, arzu olan işde güçlük yoktur. Aşkıyla dildâde kim olduysa dilberine: Mahbubuna gönlünü kim vermiş ise. Hiç nasıl eyler nazar can ile hem sırrına: yani mahbubuna gönlünü  veren aşık,can ve başa bakar mı? bakmaz.Eğer canını feda etmez ise aşık değildir.B unun için Fuzûli bir yerde demiştir:

“Canı canan aramış vermemek olmaz ey dil!

Ne naz eyleyelim ol ne senindir ne benim”

Bu yolda can veren canan alır yerine: Yani aşk yolunda bir kimse canını verir ise yerine cananı alır. Yani aşık mahbubuna karşı canını feda etmez ise, hayatı bakiyeye eremez. Can feda edebilir ise, nefsi rahmaniyeye erer. Aşk dükkanında anın canı ile Pazar olur: Çünkü aşık, aşk pazarında canını satmağa çıkarmıştır. Aşıkın canını kim alır? Yine mahbub alır. Nitekim bir hadisi kutside buna işareten buyrulmuştur; Cenâbı Allah diyor ki: “Her kim beni taleb ederse beni bulur, beni buldu mu bana arif olur, bana arif olunca bana aşık olur, bana aşık olanı ben katl ederim. Katl ettim mi, diyeti dahi ben olurum, diyeti ben olunca benimle onun arasında fark kalmaz.” Varlığın mahvındadır ehli derdin dermanı: Ehli derdin dermanı varlığı mahv etmektir. Çünkü varlıkla cenabı Hak’ka gidilemez.Yokluğu kıl ihtiyâr ister isen cânanı: Canânı arar isen yoklukla ara. Nitekim ashabı kirâmdan biri hazreti peygamber salallahü Teala aleyhi vessellem efendimize sual buyurdular; “Ya Resulullah, günahın büyüğü nedir?” Hazreti fahri kâinat salallahü aleyhi vessellem cevabında, “Senin vücudundan daha büyük günah olamaz ve kıyas edilemez.” demektir, senin vücudun hak’ka perde oluyor ki, hak’kı göremiyorsun. Vücut ancak, meratibi tevhid ile mahv olur. Merâtibi tevhidin üç olduğu yukarıda beyan edildi, bu üç merâtibin zevki hasıl olunca tam yokluk meydana gelir. Çünkü fenânın bekâ oldu ihsânı: O zaman bekâ Hak’kın ihsanı olur.

                                                

Terk et Niyâzi seni bul ande ol sultanı

Her kim canından geçer ol vâsılı yâr olur

Canından geçmeyince mahbubu Hak’ka vuslet yoktur. Canından vazgeçmek ve kendini terk etmek merâtibi fenâyı zevk etmektir, başka türlü olamaz. Subhâneke rabbike rabbil izzete amme yesüfün veselâmün alel mürselin velhamdülillahi rabbil alemin. Bayram risalesi tamamdır…

 

Sadeleştiren

Mehmet Naci GÜNEY